hebben ze echt (n)iets met elkaar te maken?

Het is de laatste lezing in de serie van zes over religie en conflict. Vanavond professor Buijs van de VU in Amsterdam.

Hij gaat met ons in vijf stappen langs het vraagstuk van vanavond.

1 Empirische gegevens
Iin 2005 kwam de Encyclopediaof Wars uit waarin 1763 grote conflicten onder de loupe worden gelegd en van die 1763 kan mer er 123 aanduiden als ‘religieus’ ofwel 7%.

Ook heel interessant is de inventarisatie van de BBC. Van een serie conflicten van 1469 vChr. tot de inval in Irak in 2003 wordt bepaald in welke mate religie een rol speelde. Het blijkt dat het slechts in geringe mate het geval is.

Waar waar gaan conflicten om : grond, delfstoffen, grenzen, macht en geld en soms worden die redenen met religie omkleed, maar vrij zelden is het een sec religieus conflict.

2 Geweld in de geschiedenis van de homo sapiens
Als we het over geweld hebben, gaat het over alle mensen, dus ook de gelovige mensen.
Dus wat is de goede vraag: zijn religie en geweld aan elkaar gekoppeld of mens en geweld?

Buijs memoreert Thomas Hobbes, de 17e eeuwse Engelse filosoof met zijn paradigma: de mens deugt niet. Van hem zijn ook de uitspraken: homo homini lupus est (de mens is de mens een wolf) en bellum omnia contra omnes (de oorlog van allen tegen allen.

Zijn tegenpool is de 18e eeuwse Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau, met zijn nobele wilde. Niets is vriendelijker dan de mens in zijn natuurlijke staat. Privébezit is de kern van geweld. Een voorafschaduwing van Marx.

In deze tijd zie je Steven Pinker en Frans de Waal. Pinker heeft het over ‘the better angels of our nature’ . Instituties zijn nodig om vreedzaam te kunnen samenleven.
Frans de Waal gaat uit van ‘good nature’. Volgens hem zit in ons een neiging tot empathie.
Bijzonder is dat Pinker op basis van opgravingen stelt dat vroeger minder moorden voorkwamen, maar dat is discutabel.
In een boek van Van Schaik e.a. 2025 wordt dit onderuitgehaald:
* Archeologische evidentie van geweld onder jager/verzamelaars is schaars en wijst ook op genezing van wonden
* Voor sedentaire fase nauwelijks aanwijzingen voor ontwikkeling van wapens of verdedigingswerken
* Heel veel wijst op conflict-mijdend gedrag van homo sapiens (bijv. giften en handel)
* ‘Structureel geweld’ lijkt samen te hangen met sedentaire leefwijze (vanaf ong. 12.000 v Chr.)

Algemene lijn v.w.b. de mensheid i.v.m. het feit dat mensen en chimpansee’s voor meer dan 90% overeenkomt en ook na observaties van bonobo’s en chimpansee’s.
* 7 miljoen jaar geleden: splitsing ‘homoniden’-lijn van de lijn van ‘chimpansee / bonobo’ (die zelf weer zo’n 1,6 miljoen jaar geleden uiteen gingen).
– Homo sapiens: ongeveer 3000.000 jaar geleden.
– Weinig aanwijzingen voor structurele gewelddadigheid tot ong. 12.000 jaar geleden
– Landbouwculturen, koninkrijken, imperia: toenemend geweld

3 Geweld en religie
Alle jager/verzamelaar waren 100% religieus. Religie type 1 (animisme, waarschijnlijk over het algemeen vreedzaam.
Er is een algemene antropologische weerstand tegen geweld (een mens moet er vrijwel toe aangezet worden om te doden bijv. door drugs of een groepsroes) en er is een rituele bestrijding van het geweld (waarzeggers).

Als er imperia ontstaant ontstaan nieuwe ‘religieuze’ structuren, gebouwd door de leiders van deze imperia: religie type 2: als legitimering van de macht. De koning of keizer wordt goddelijk verklaard of uitverkoren door de goden of door de hoogste rijksgod (Romeinse keizer Augustus, de farao’s, Perzische koningen).

Bij religie type 3 zijn er signalen van scepis en wanhoop: is dit de mens? Er ontstaan nieuwe spirituele doorbraken: zelfkennis en transformatie. In de diverse imperia van die tijd onstaan tegenbewegingen:
* Confucius in China (extrene gedragsregulatie)
* Boeddha in India (onthechting)
* Zoroaster in Perzië (zuivere inzicht)
* filosofen in Griekenland (theoretische beschouwing)
* profeten in Israël (twee wegen: het rituele en het gesprek met God)
* christelijk geloof (gesprek met God)
* Islam (het ritueel)
Er zijn verschillende wegen, maar ze hebben ook overlap.

In ons mensen huizen diverse morele lagen:
* De samenwerkingsmens
* De op dominantie gerichte mens (gewelddadig), vaak in collectiviteiten
* De mens die een moreel appèl verstaat (Confucius, Boeddha, filosofen, profeten, Jezus, Mohammed)

Een bijzonder uitvloeisel hiervan is de godsvrede.

5 Ideologieën: een korte wereldhistorische anamnese

In Europa: Christendom：Twee Rijken-leer én eschatcologie, nadruk op de ‘nieuwe hemel en nieuwe aarde’. Kan dat ook al op aarde? Voorbeeld hiervan is de godsvrede, waarbij vanuit de kerk wordt aangedrongen op inperken van de gevechtsdagen. Niet op zondag (de dag van de opstandig), ook niet op zaterdag? (de dag dat Christus in het graf lag), kan het ook niet op vrijdag? (Goede vrijdag) etc. net zo lang tot in sommige periodes een gevechtsweek van maandag tot en woensdagmiddag duurde.

Joachim van Fiore (1196): na een tijd van de Vader (patriarchaat), en een tijd vran de Zoon (de kerk), nu een tijd vaan de Geest (nieuwe gemeenschappen). Uit dit vermoegen tot gemeenscchapsvorming komt de burger op.
Europa rond 1250:
* Kathedraalbouwers
* Vredesbewegingen
* Stads-coöperaties
* Universiteiten/wetenschap
* Gilden/professies
* Democratie
* Armenzorg
* Vrijheid/gelijkwaardigheid voor vrouwen
* Technische ontwikkeling
De contouren van een immeense sociaal-morele revolutie worden zichtbaar met een nieuwe ‘revolutionaire’ God: Die ‘spreekt’ (en niet vecht), Die dient (en niet heerst), Die lichamelijk lijdt en opstaat (en niet in een immateriële transcendentie resideert), Die zoekt wat en wie beschadigd en verloren is (en niet gericht is op “hoge kringen’), vergeving, vernieuwing.

Het revolutionaire grondwoord is Agape (caritas, dilectio): iemands concrete inzet voor het openbloeien van iemand anders op weg naar gedeelde vreugde (juist ook wanneer die bloei en daarmee die vreugde bedreigd wordt).

Hoe de gemeenschap vorm te geven?
– Nationale vorstenhuizen
– Nieuwe destructie: vechtende staten, burgeroorlogen (Thomas Hobbes)
– Nationale burgerstaten
– Ideen over vormgeving van de samenleving als massa-fenomenen: ideologieën

En dan zijn we bij religie type – 4: de ideologie: typerend voor moderne tijd.
– Min of meer samenhangend steelsel van ideeën over een gewenste politieke orde, geforrmuleerd als oproep tot oproep tot verandering in of zelfs van de wereld, volgens het ‘recept’ dat de ideologie aangeeft: de verdorven wereld moet ‘gered’ worden door ons, , door mijn actie
– NB: zelfkennis en transformaatie van het zelf is hier dus ingewisseld voor transformatie van de wereld!
– In esentie’teclie,, ool a; is de inkleding ‘religieus’
– Ideologieén zijn altijd ‘seculier’ omdat ze het geloof in een reële transcendentie hebben opgegeven: het heilsrijk moet hier en nu komen, op deze aarde, en wij als menseen moeten het doen
– Heel verschillende verschijningsvormen:
— puur-seculier: marxisme, faascisme, etc.
— ‘schijnbaar-religieus’: radicale Islam, Christian Nationalism, Hindutva, etc.

De MVC’s (Monotheism-Violence-Connectors)
1 Het ‘Associatieve’ argumenttatietype
2 Het Statistical argumentatiettype
3 Het Historical argumentaatietype
4 Het Monocausale argumentatietype
5 Het Intrinsieke Relatie argumentatietype
6 Een herziening: de ontspoorde ziel

Is monotheisme de theologie van het terrorisme’?

Kernprobleem: ‘de misvatting van misplaatste abstractheid’
a. Sommige terroristen beweren monotheist te zijn
b. Andere terroristen bewweren niet monotheiist te zijn
Wat is dan het te begrijpen fenomeen?

→ Terrorisme is het voornaamste object van kritische analyse, niet het monotheisme

6. Een revisionistisch argumentatietype
Niet richten op ‘monotheism’ maar op de terroristische ‘spiritualiteit’, de ‘terroristische ziel’.
Eric Voegelin:
Twee ‘modes of experiencce’ in de ziel:
A. Mode of control (‘intentioonality’: immanentie)
B. Mode of participation (luminosity’: transcendentiie)

De ‘beheersingsmodus’ lijkt in de loop van de geschiedenis (de moderniteit) sterker te zijn geworden.
Dit kan de illusie wekken dat we de wereld volledig kunnen beheersen, wat in ons bewustzijn leidt tot het verdwijnen van de ‘participatiemodus’.
→ Het “evenwicht van het bewvustzijn’ raakt makkelijk verstoord.
Om deze illusie in stand te houden tegenover de realiteit, is totaal geweld of terroristisch geweld noodzakelijk.