Bovenaan bij dit stukje heb ik de beroemde foto gebruikt waarop generaal Allenby op zijn paard in Jeruzalem rijdt. Maar er is een andere foto van deze generaal, te voet, hoewel hij cavaleriecommandant was. Hij deed dit vanwege de heilige status van deze stad binnen het Jodendom, het Christendom en de Islam.

Vanavond ben ik weer in Leiden, voor de tweede lezing in de serie (Niet) in Godsnaam over religie en conflict. En welk deel van de wereld is beter geschikt voor een lezing over dit onderwerp dan de Levant, het gebied dat Israël, Palestina, Jordanië, Libanon, Syrië en een stuk van Turkije omvat.

Het Ottomaanse Rijk bestond niet meer, de Britten en de Fransen hadden het gebied verdeeld en deze tijd kwam bekend te staan als het Brits Mandaat. Na de Tweede Wereldoorlog werd een deel van dit gebied toegewezen aan de Joden die de Holocaust hadden overleefd. Maar dat was niet het sluitstuk, eerder een lont in een kruitvat.

Hierboven een schets van de huidige oude stad van Jeruzalem. Keurig netjes is iedere groep een plek toegewezen. Op heiligste plek voor de Joden staat nu een moskee van de Islamieten. De Joden mogen op die berg niet komen, hoewel onlangs een Israëlische minister dit wel heeft gedaan, daarmee de moslims provocerend.
Orthodoxe Joden hebben er jarenlang geen problemen mee gehad dat Arabische winkels open waren met Soekot, het Loofhuttenfeest. Nu is het een probleem.
Een Armeens jongetje fietste op Jom Kippoer en werd door een orthodoxe Jood van zijn fiets getrokken. Je mag nu blijkbaar niet meer fietsen op Jom Kippoer, ook niet als je geen Jood bent.

Hier botsen diverse religieuze praktijken.

Daar staat de Heilig Grafkerk tegenover. De kerk is verdeeld onder diverse orthodoxe nominaties. Door goed af te spreken wie waar mag zijn, lukt het al jaren om deze situatie te handhaven. Het duurde daarom wel heel lang voor er een nieuw dak kwam, maar het kwam er uiteindelijk wel met instemming van iedereen.

Joden en Christenen hebben ieder een eindtijdidee. Joden voorzien de herbouw van de tempel. Christen-zionisten hebben belang bij de terugkeer van de Joden als het begin van de eindtijd. Kanttekening: niet iedere Jood of Christen gelooft dit.

Je zou kunnen denken dat Jeruzalem symptomatisch is voor het Midden-Oosten.

Twee antwoorden: Nee. Op de meeste plekken leven mensen van verschillende religies vreedzaam samen. Daarbij, de meeste conflicten gaan over land, olie, toerisme, wapenindustrie, economie en macht, niet over religie. Religie kan wel om de hoek komen kijken en doet dat ook.

Ja, want de regio is de bakermat van de drie grote transnationale religies plus nog een heleboel kleinere. Deze godsdiensten betwisten elkaar interpretaties van de heilige boeken en daarbij zijn er ook materiële claims. Denk maar aan de Tempelberg.
Vanuit religie ontlenen de gelovigen motivatie voor en legitimatie van hun handelen, denk maar aan dat jongetje op de fiets. En ook religie is weer verbonden met macht.

Even nog die drie religies.
We moeten ons realiseren dat de eerste christenen zichzelf niet als zodanig zagen. Ze waren veelal onderdeel van de Joodse wereld om hen heen, waren zelf Jood en als zodanig waren de tegenstander van het Jodendom. In de 2e, 3e, en 4e eeuw maakte het Christendom zich los van het Jodendom.
Dan komt de tijd dat de Christenen de Joden als de zondebok gaan zien.
Islam komt later op, 7e eeuw nChr, en ziet Joden en Christenen als mensen van het boek en als zodanig genieten ze enige bescherming, onder voorwaarden.
Ofwel een lange gemeenschappelijke geschiedenis in en buiten deze regio, met confliterende interpretaties over de verlossing nu en in de toekomst.

In onze huidige Westerse wereld wordt religie gezien als een persoonlijke overtuiging, voor achter de voordeur, verder niet. Maar wereldwijd wordt dat niet zo gezien. Overal ter wereld zijn geloofsovertuigingen belangrijk, omdat ze uitzicht bieden op verlossing, een betere wereld met God of een ander transcendent wezen. Hieraan worden normen en idealen ontleend voor zowel individu als samenleving. Er zijn rituele handelingen die met enige regelmaat gedaan moeten worden. Het maakt dat je onderdeel bent van een groep, dat je een identiteit krijgt/hebt. En het geeft je in de landen van het Midden-Oosten ook een juridische status, omdat je geloof wordt vastgelegd in je documenten.

Binnen dit kader wordt aan elk onderdeel meer of minder belang gehecht door iedere gelovige, soms afhankelijk van de situatie.

Behalve de persoonlijke beleving van iedere gelovige is de geopolitiek van heel groot belang, zeker nu.

PLO was in zekere zin een seculiere organisatie, die de Palestijnen toch niet kon bieden wat ze nodig hadden. In dat gat stapte de Hamas, mét een religieuze boodschap. Idem in Libanon de Hezbollah. Eschatologische Christenen hebben hun belangen in Jeruzalem, net als Joden en moslims, die in Jeruzalem nagenoeg samenvallen.

Deze factoren versterken de religieus geïnspireerde overtuigingen én legitimeren uiteindelijk ‘klein’ geweld. Denk aan het jongetje op zijn fiets.

Kan het anders? Ja, maar dan zal er een ontvlechting moeten plaatsvinden van politiek en religie, en dat kan, want er zijn al nieuwe niet-religieuze partijen ontstaan. De grote geopolitieke actoren zullen dan ander keuze moeten maken en dat zal zo snel niet gebeuren. En buitenstaanders moeten zich bewust worden van de consequenties van hun religieuze overtuigingen over dit gebied.

Religie kan ook een positieve kracht zijn. Het motiveert tot samenleven en inzet voor het gemeenschappelijke goede leven.  Met een dialoog tussen de religies en een theologie die de andere religies accepteert als de kritische ander, zou het moeten lukken.

Kijk maar naar de Heilig Grafkerk. Daar lukt samenleven ondanks en met de verschillen. Voorwaarde? Een overheid die dit stimuleert én beveiligt.

Met die woorden in mijn oren, stap ik naar de trein. Stof tot nadenken.