Nieuwjaarsdag 741 vChr. In Assur. Een leraar neemt zijn leerling een examen af. Hij heeft nu al een aantal jaren school gelopen en het spijkerschrift kunnen leren. Weet hij wat… En dan volgt een spervuur aan vragen. Kent hij dit teken, dat teken, weet hij hoe hij dit moet gebruiken. Weet hij wat dit betekent?

Vanmiddag zit ik weer in het RMO Leiden. Op het scherm verschijnt een spijkervormig teken, het teken waarover de leraar in het verhaal uit Assur het over heeft. Het heeft zes betekenissen en staat ook het voor getal zestig

Alles goed en wel: maar hoe weten we of dit klopt?

In 1835 werd bovenstaand relief ontdekt in het westen van Iran. Het wordt het Behistounrelief genoemd en stelt koning Darius voor met zijn verslagen tegenstanders, gemaakt in de 6e eeuw vCh.
De inscripties bij de afbeelding zijn voor het begrip van het spijkerschrift heel belangrijk geweest. Het bleek de steen van Rosetta te zijn voor het spijkerschrift. In drie talen, Perzisch, Babylonisch en Elamitisch, werden hier de daden van Darius beschreven. Met behulp van het Perzisch kon al een eerste vertaling worden gemaakt, later volgden de andere twee talen.

Er is altijd het risico dat je in een soort cirkelredenering terechtkomt van tekst->vertaling->kennis->tekst en zo verder en daarom houden wetenschappers elkaar ook scherp. Er zijn telkens ontdekkingen, kleiner of groter, en die worden in de wetenschappelijke wereld gedeeld en soms moet op basis van een ontdekking een beeld worden bijgesteld.

De tekens uit het spijkersschrift (of cuneiform) kunnen op vier manieren in een tekst worden toegepast.
Als woordteken: er zijn er een paar honderd en dat is nooit genoeg voor alle woorden in een taal. Conclusie: één teken staat voor meerdere woorden.
Als klankteken: dit wordt afgeleid van de uitspraak van de woordtekens. Voorbeeld in het Nederlands zou zijn koe. Je tekent een koe en als je het woord koekje wilt spellen, teken je eerst een koe en dan zet je de letters kje er achter. En in het Engels kun je 4U schrijven als je for you bedoelt. De tekens staan dus voor woorden én klinkers.
Het kan ook als getal dienen én als categorie-teken.

Zijn er dan geen complicaties? Zeker. Het gaat over een taal die geschreven werd tussen ca 3300 en het begin van onze jaartelling. In die ruim 3000 jaar werd het Sumerisch ermee geschreven, hoewel dat later alleen nog maar werd gebruikt in tempelteksten. Het later ontstane Akkadisch splitste zich in Oud-Assyrisch en Oud-Babylonisch en zo verder.

Hierboven een heel vroege vorm van het spijkerschrift. Eigenlijk ziet het er totaal anders uit, maar er staat vier maal hetzelfde teken in. Het lijkt op een soort vaasje zonder voet. Het is de voorloper van de DISH, die in de grote foto bovenaan is afgebeeld. En wat is dit voor tekst? Een boodschappenlijstje, zou je kunnen zeggen. De DISH staat hier voor aantallen.

Want schrift is begonnen uit de noodzaak tot administratieve vastlegging van te verhandelen zaken.

Hierboven een latere vorm van het spijkerschrift met de karakteristieke wigvormen. Dit is een scan van de kleitablet, omdat het origineel vernietigd is in de aanvallen van IS.

Nog even terug naar Nieuwjaarsdag 741. Wist de leerling het? Nee, hij leek niets te hebben opgestoken in zijn jarenlange opleiding. Is dit een grappig verhaal? Een anekdote? Of een wijsgerige les? Het is in elk geval bewaard gebleven op een kleitablet.

Wat is spijkerschrift? Het spijkerschrift is een schrift dat zich rond 3500 voor Christus ontwikkelde vanuit een protoschrift, het proto-spijkerschrift, in het zuiden van Mesopotamië, in het land van Soemer, in het huidige Irak. Daardoor is het Soemerisch de oudste bewaard gebleven taal van het oude Nabije Oosten. Het spijkerschrift werd geschreven op kleitabletten, waarop men met een rietstengel wig- en spijkervormige inkepingen maakte. Een specifieke combinatie van inkepingen vormt één spijkerschriftteken, ook wel spijker genaamd. Zo’n teken is een simplificatie van een pictogram of een ideogram. Na verloop van tijd waren er 1000 verschillende spijkers in gebruik. Later daalde dit aantal tot zo’n 400. Bron Wikipedia