De improvisatie bereikt een hoogtepunt. Alle registers lijken te zijn open getrokken. Het orgelspel vult de kerk en dan wordt register voor register ingeduwd, het orgel klinkt zachter en zachter. En ineens een heldere tenorstem. De registrant is naast de organist gaan staan en zingt, begeleid door de organist, het ontroerende Priez pour paix van Poulenc. Bidden voor vrede. Dit onverwachte einde aan het concert past goed bij deze dag.
Priez pour paix, douce Vierge Marie, Reine des cieux, et du monde maîtresse, Faites prier, par votre courtoisie, Saints et saintes, et prenez votre adresse Vers votre Fils, requérant sa haultesse Qu’il lui plaise son peuple regarder, Que de son sang a voulu racheter, En déboutant guerre qui tout dévoie; De prières ne vous veuillez lasser: Priez pour paix, le vrai trésor de joie.
Bid om vrede, zoete Maagd Maria, Koningin van de hemel en Vrouwe van de wereld; Roep in uw goedheid de heiligen op tot gebed, En richt uw smeekbede tot uw Zoon, Om Zijn Hoogheid te smeken Met welwillendheid op Zijn volk neer te zien -dat Hij verkoos te verlossen met Zijn eigen bloed – En de oorlog te bannen, die alles op een dwaalspoor brengt; Word niet moe van uw gebeden: Bid om vrede, de ware schat van vreugde.
Ik was net na het middaguur naar Den Bosch gereisd. In het Noordbrabants Museum wordt een schilderijenreeks uit de Pauluskerk in Antwerpen tentoongesteld. Deze kerk wordt gerestaureerd en de schilderijen zouden zolang in depot worden opgeslagen. Gezien de historische banden tussen Antwerpen en Den Bosch -immers ooit twee van de vier kwartieren van het hertogdom Brabant- zijn ze uitgeleend. Uniek, omdat ze altijd in de Pauluskerk hebben gehangen, eeuwenlang. Behalve 20 jaar tijdens de Franse tijd, toen ze als oorlogsbuit in het Louvre hingen.
In de kerk hangen ze als een aaneengesloten rij boven de biechthokjes, op zo’n vier meter hoogte. Hier hangen ze net iets boven de grond. In rijen van vijf, telkens een lange bank ervoor en vlakbij een associatief modern kunstwerk als tegenhanger.
Ik was natuurlijk al even de Sint Jan ingelopen, naar de Zoete Lieve Vrouw, het eind 13e eeuwse Mariabeeld dat al zeker sinds 1380 wordt aanbeden in de Sint Jan. Ze draagt een prachtig rood staatsiegewaad, geborduurd met blauwe bloemen. Van haar rechterhand hangt een rozenkrans. En daar draait het vanmiddag om.
De schilderijen uit de Pauluskerk beelden de 15 mysteriën van de rozenkrans uit. Vijf blijde, vijf droeve en vijf glorierijke mysteriën.
Eerst even die rozenkrans. Ik wist natuurlijk wel dat dit een hulpmiddel bij het bidden was. Ook in andere religies wordt zo’n gebedssnoer gebruikt, zoals bij de Islam en het Boeddhisme. Maar hoe dat precies zit? Geen idee. Als protestant heb ik me daar nooit in verdiept.
Het blijkt een complex van korte en langere gebeden te zijn plus het overdenken van één van deze mysteries of geheimen. Inmiddels zijn dat er 20, omdat paus Johannes Paulus II er in 2002 de vijf Mysteriën van het Licht aan toevoegde.
Hierboven een afbeelding van een rozenkrans met de gebeden en wanneer de geheimen kunnen worden overdacht.
De Broederschap van de heilige Rozenkrans gaf rond 1617 opdracht voor deze complete schilderijenreeks over de 15 mysteriën, op te hangen in de noordbeuk van de Pauluskerk. De in totaal 12 schilders vertegenwoordigen de fine fleur van de Antwerpse school van de 17e eeuw. Jordaens, Rubens en Van Dyck zijn de meest bekende. Ook Van Balen, De Vos en Teniers zijn bekend. De overige schilders zijn nu tamelijk obscuur.
De blijde mysteriën
De boodschap door Hendrick van Balen, ook wel bekend als de Annunciatie of de aankondiging. De engel Gabriël in groen met goud gekleed, een lelie in de hand, bezoekt Maria om te vertellen dat ze de moeder van Jezus zal worden. Als hij haar woning binnengaat, zegt hij: Gegroet, Maria. In het Latijn is dat Ave Maria. Het is gelijk de titel van het gebed bij de rozenkrans, een weesgegroetje. Op het schilderij zie je bovenin God de Vader en daaronder de Heilige Geest als duif afgebeeld.Het bezoek van Maria aan Elisabeth door Frans II Francken. Maria gaat op bezoek bij haar verwante Elisabeth. De oudere vrouw is ook in verwachting en zij begroet Maria met de woorden: De meest gezegende ben je van alle vrouwen en gezegend is de vrucht van je schoot. Ook deze woorden zijn in het weesgegroetje terechtgekomen. Op het schilderij ontdekte ik twee engelen, een vlinder en een libelle.De geboorte door Cornelis De Vos. Op dit schilderij viel me vooral de aandacht van de aanbidders op. Vol devotie en overgave kijken mannen en vrouwen naar het kindje in de kribbe Alleen de vrouw links met de kruik op haar hoofd is afstandelijk. De opdracht van Jezus in de tempel door Cornelis De Vos. We zien Maria die angstvallig haar kind in de gaten houdt, terwijl de oude Simeon zijn lofzang aanheft met het kind in zijn armen. Naast hem de oude Anna. Bij de knielende Maria twee duiven, het reinigingsoffer dat ze bracht in de tempel. Helemaal links staat een schriftgeleerde, Hebreeuwse letters op zijn mantel, zijn hoofd omhoog, een brilletje in zijn hand. Hij lijkt te willen ontdekken waar Simeon naar kijkt.De terugvinding van Jezus in de tempel door Matthys Voet. Als protestant ken ik dit als de 12-jarige Jezus in de tempel. Na een feest is hij achtergebleven, terwijl Maria en Jozef op de terugweg zijn, in de veronderstelling dat hij met verwanten meereist. Hij blijkt in de tempel te zijn, waar hij schriftgeleerden en Farizeeën versteld doet staan met zijn kennis. Jezus troont soeverein boven iedereen uit, de geleerden uiten zich op allerlei manieren, verbaasd, fanatiek, verward. Je ziet een man die driftig door een boek bladert, een ander plukt peinzend aan zijn kin, weer een ander zet zijn bril op.
De droeve mysteriën
De doodstrijd van Jezus door David I Teniers. Jezus trekt zich terug met Johannes, Petrus en Jakobus in de hof van Getsemane om te bidden. De discipelen moeten gaan zitten, maar ze vallen in slaap, tot twee maal toe. Jezus bidt of de beker, zinbeeld voor de beproeving die hem te wachten staat, aan hem voorbij mag gaan. Je ziet een engel die een beker met een kruisje erin aan Jezus voorhoudt. Ik maakte een closeup van dat deel en zie nu dat de angst heel goed is weergegeven.De geseling door Peter Paul Rubens. Je ziet de wellust waarmee de beulen tekeergaan, hoewel de man rechts van Jezus zich lijkt af te wenden of zich schaamt? Waarom er een hond onderin is afgebeeld? Zou dat soms voor trouw staan?De doornenkroning door Artus de Bruyn. Ook hier weer voorbeelden van hoe mensen een andere mens kunnen en willen kwellen. Met veel genoegen steken de mannen de draak met Jezus. Ze pijnigen en vernederen hem, terwijl de hogepriester toekijkt. De kruisdraging door Antoon Van Dyck. Antoon was nog maar 18 jaar toen hij dit schilderij maakte. Eerst moest ik heel goed kijken naar de figuur van Jezus, maar later zag ik zijn handen op de grond, onder het kruis. Hij draagt een donkerblauwe mantel en hij kijkt vanaf de grond omhoog naar zijn moeder, terwijl hem en zijn moeder de tranen over de wangen stromen. Ook hier weer de beulen die hem voortslepen. Opvallend vind ik de soldaat middenboven, die zakelijk kijkt. Hij heeft er geen belang bij, moet zijn werk doen. De kruisdood door Jacob Jordaens. Als Jezus aan het kruis sterft, staan zijn naasten bij hem. Links Johannes in de rode mantel en zijn moeder Maria in het blauw. Rechts geknield Maria Magdalena en boven haar nog een Maria. Vergeleken met de voorgaande schilderijen is er rust opgetreden.
De glorierijke mysteriën
De verrijzenis door Aernout Vinckenborgh. Rechts ligt een soldaat te slapen, je ziet zijn vuile voeten. De andere soldaten lijken zich te willen verweren en vanuit de hemel kijken engeltjes toe.De hemelvaart, toegeschreven aan Artus Wolffort. Twaalf discipelen en moeder Maria kijken in allerlei toonaarden van verbazing toe als ze Jezus naar de hemel zien opstijgen.Pinksteren door Matthys Voet. Twaalf discipelen omringen moeder Maria als in het huis waar ze verblijven de wind opsteekt en tongen als van vuur op hun hoofden verschijnen. Op de achtergrond opent een bediende de deur voor mensen die willen binnenkomen. Ik moest even goed kijken voor ik de vlammetjes zag en ergens moest ik glimlachen om de man die middenonder geknield ligt met de vuile voet van een collega-discipel voor zijn neus.Maria ten hemel opgenomen door Jan Aertsen. De laatste twee schilderijen zijn niet gebaseerd op bijbelboeken maar op traditie. Maria stijgt hier ten hemel, nagestaard door de discipelen en verwelkomd door engeltjes.De kroning van Maria door Aernout Vinckenborgh. Ik wil niet oneerbiedig zijn, maar Jezus en vooral God de Vader kijker hier wel wat sullig, terwijl ze Maria kronen. Om hen heen allemaal engelen die aan het musiceren zijn, eentje zelfs met een portatief ofwel een klein orgeltje. In de tenstoonstelling worden associatieve kettingen getoond. Bovenin een Roosenkrans, gemaakt door Maria Roosen, bestaande uit geblazen groentevormen, sommigen spiegelend, andere met kleur. Daaronder een uitvergrote tasbih, met stalen kralen die kanonskogels gelijken. Felgekleurde strengen wol, geïnspireerd door de bewoners van de Andes van vóór de komst van de Europeanen. Met quipu’s, koorden met knopen erin, brachten ze informatie over. Deze strengen hebben geen knopen, het zijn quipu’s die zich niets herinneren. Linksonder een keramieken uitvergroting van zaden van de huayruroboom. De zaden werden als amulet en sieraard gebruik in het Amazonegebied. De scharen verwijzen naar het gebruik om deze geopend onder het bed te leggen tegen boze dromen. De waterval van blauwe kraaltjes aan nylon draden laten je zelf associëren.Snoeren in allerlei vormen, een rozenkrans, een tasbih, een kanjerketting, een tesbi (Armeens), daaronder het koord dat ik tijdens de audiotour zelf mocht knopen, een Juzu (Japans), een rozenkrans gemaakt van Job’s tranen, zaden van de Coix lacryma-jobi, een tropische grassoort uit Zuidoost-Azië en daaronder een kombodskini uit de Oosters-orthodoxe traditie.
Na koffie met een worstenbroodje in de museumtuin werd het tijd voor deel twee van deze dag. Met de trein arriveer ik in Hilversum en ik besluit vanavond lekker uit eten te gaan. Na de maaltijd loop ik naar 19e eeuwse Sint Vituskerk, een Cuyperskerk, waar vanavond een orgelconcert wordt gegeven door Hayo Boerema op het Van den Brink-orgel uit 1859.
Hij heeft een bijzonder programma in petto. Hij begint met Bach, diens prelude en fuga BWV552, onderdeel van zijn grote orgelmis ofwel de dritter Clavierübung. Dan naar Frankrijk met drie deeltjes uit de Suite du 2ième ton van Clérambault. Naar Engeland voor de Voluntary for double organ van Purcell. Dan een sprong van eeuwen. Drie stukjes uit het orgelboek van Langlais. Van Hakim, leerling van Langlais, drie van zijn Expressions en dan de improvisatie over Priez pour paix van Poulenc door Boerema, die zelf leerling was van Hakim.
Ik ben al sinds mijn jeugd geïnteresseerd in geschiedenis en nu maak ik anderen deelgenoot van mijn kijk op de geschiedenis die je overal kunt vinden.
Wil je een bericht delen? Graag! Maar wel met vermelding van de website.
Geschiedenis! 