Vanmiddag ben ik weer op stap met de Romeinen en het eerste deel van de tocht fiets ik over een oude Romeinse weg. Tenminste, de weg die er nu ligt, maar het tracée is bijna 2000 jaar oud.
Eerst heb ik natuurlijk de Grote of Maartenskerk bewonderd. Onder deze kerk zijn twee tempels uit de Romeinse tijd gevonden na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog. Het museum is nu niet open, maar aan de buitenkant kan ik nog de fundamenten zien van de tweede en grootste tempel.

Romeinse weg
Over de Grote Molenstraat rij ik een stuk over dit Romeinse tracée. Ter herinnering daaraan staat bij Driel een corstenstalen tafereeltje. Een ossenkar met twee ossen, een Bataaf en een Romein. Aan de oever een bootje met een hengelaar.
Maar mijn fantasie ziet een colonne soldaten marcheren. Want zo verplaatsten de Romeinse soldaten zich. Goed getraind, strak georganiseerd, in een vaste cadans en met volle bepakking konden ze tussen de 24 en 40 km per dag afleggen.
Uit onderzoek is gebleken dat hier een weg lag, verhard met grind, met een wegdek tot wel 60 cm dik en maximaal 12 meter breed. Moet je je voorstellen dat overal in het Romeinse zulke wegen werden aangelegd. Ik herinner me in Israël op een Romeinse weg te hebben gewandeld, en bij Rome op de Via Appia.
De weg hier bij Driel heeft de verzonnen naam Via Fluviale gekregen, de rivierweg.

Schat
Bij Driel bereik ik de Nederrijn, maar het water staat zo laag, dat ik pas bij Arnhem de rivier echt kan zien. Maar op deze plek werd in 1895 een grote schat aan bronzen en verzilverde voorwerpen gevonden, te dateren op de 1e eeuw nChr. Waarom dit in de rivierbodem was verdwenen? En wat het was? Was het roofgoed uit de Bataafse opstand (69 nChr.)? We zullen het wel nooit weten.

Tuin
Bij de Steenen Camer ga ik de dijk af naar een Romeinse tuin, een Hortus Romanum. Bataafse boeren verbouwden in zulke tuinen groenten, fruit en kruiden voor het nabijgelegen castellum. De Bataven kenden haver, gerst, bessen en bramen, maar de Romeinen namen hun eigen fruit en groenten mee. Denk aan asperges, andijvie, bonen en diverse koolsoorten. Maar ook appels, peren, kersen, abrikozen en walnoten. In de Romeinse tuin worden allerlei gewassen gekweekt en de tuin wordt door vrijwilligers onderhouden. Ik zie dat het gerst is geoogst en op schoven is gezet. Op hun site ontdek ik een lijst van gewassen die kunnen worden geteeld, met een beschrijving van hoe de Romeinen het gebruiken.
Bijvoorbeeld bij prei staat het volgende: Allium porrum De Romeinen waren gek op prei dus moest door de Bataven veel worden geteeld. Deze groente is door Romeinen over heel Europa verspreid. Prei was de favoriete groente van de Romeinse keizer Nero, die het in soep of in olie consumeerde. Hij geloofde dat het zijn stem verbeterde. Nero stond daarom ook wel als Porrophagus (preivreter) bekend.
En bij Verbena of IJzerhard staat: Verbena is van oudsher een begeleider van menselijke nederzettingen. Oorspronkelijk uit het Middelandse-Zeegebied. Het kruid was bij de Romeinen gewijd aan de godin Venus. In Rome groeide het kruid bij het Capitool. En volgens de geschiedschrijver Plinius de Oudere was er voor de Romeinen geen heiliger kruid dan IJzerhard. Hij raadde het aan bij aandoeningen aan de blaas, bij koorts en jicht. Ook als mondwater werd het door hem aanbevolen. Het kruid weerde alle kwaad. Priesters droegen heel vaak een krans van IJzerhard.

Castra
Terug naar de dijk en ik duik de uiterwaard Stadsblokken-Meinerswijk in. Ik fiets onderlangs een droge overlaatbrug en sta dan oog in oog met een paar Koude-Oorlogrelicten. Ingebetonneerde tanks, achtergebleven na de Tweede Wereldoorlog, onderdeel van de IJssellinie. Toen die tanks hier in de jaren 1950 hier werden ingegraven, wist niemand dat op luttele meters een eeuwenoud verdedigingswerk onder de grond lag. Het is pas tussen 1978 en 1991 opgegraven. Het houten fort werd vermoedelijk tussen 10 en 20 gebouwd door generaal Germanicus. Halverwege de 1e eeuw werd het herbouwd, vermoedelijk door Corbulo. Onder Hadrianus werd het nogmaals herbouwd en de laaste maal rond 220, in steen. En die fundamenten zijn nu aangegeven met schanskorven.

Welk fort het is op de Peutingerkaart? Daarover zijn de meningen verdeeld. Het kan Levefanum zijn, maar ook Herculis en die laatste naam kom ik tegen in de routebeschrijving.

Graven
Na een korte pauze in Huissen keer ik terug naar de route en dan sta ik in een gewone woonwijk midden op straat naar de grond te kijken. Niet voor niets, want hier zijn diverse Romeinse voorwerpen gevonden, toen deze wijk werd gebouwd. De wijk is verhoogd aangelegd om toekomstig onderzoek mogelijk te maken.
Er werd ook een kamergraf gevonden, een van planken getimmerde ruimte met crematieresten en grafgiften. De contouren van dit graf zijn in baksteen in de straat aangegeven en daar sta ik naar te kijken.

Ook verderop zijn graven gevonden, zoals bij Kattenleger. Onder een kersenboomgaard zijn diverse graven gevonden en bij de doortrekking van de A15 weer.

Paard
Voor de Grote Kerk van Elst staat een beeld van de verkoop van een renpaard, en het brengt de Elster Paardenmarkt (sinds 1260) in herinnering. De markt wordt nog jaarlijks gehouden op de eerste maandag van september.
De Bataven die hier woonden, werden door de Romeinen in dienst genomen. Antieke schrijvers noemden hen trouw en loyaal, ze kunnen goed zwemmen en ze rijden paard. Bataven dienden dan ook vooral in de cavalerie. Op verschillende plaatsen in Europa zijn grafstenen gevonden van Bataafse ruiters.

De Bataven komen oorspronkelijk uit wat nu Hessen in Duitsland is en lijken zich na een conflict te hebben afgesplitst van de Chatten. Ze kwamen in onze omgeving wonen, hoewel de Menapii en de Eburonen hier ook woonden. Er zijn hypotheses dat Julius Caesar deze plaatselijke bevolking (gedeeltelijk) heeft uitgeroeid, waardoor nieuw woongebied vrijkwam.

Hun naam is afgeleid van het Germaanse woord ‘bat’ dat goed of uitmuntend betekent. Zou dat goed slaan op hun paardrijkunst?
En de Betuwe? Die heet naar hun. Bet komt van Bataaf en uwe van auwe dat land aan het water of eiland betekent.