Als we in Amsterdam aankomen is het nog steeds mistig. De Nicolaaskathedraal is bijna niet te zien, de bomen laten hun blad vallen, het water in de grachten is bijna rimpelloos en het is nog rustig op straat. Een paar 100 meter is het maar naar ons eerste concert. We zijn nl. vandaag op stap met Evan Bogerd tijdens de zesde Amsterdam orgelwandeling.
Op de Noordermarkt is vandaag de zaterdagmarkt en achter de kramen verheft zich in de mist de Noorderkerk. Door alle drukte is het lastig de kerk te fotograferen, maar het is een prachtig gebouw, een ontwerp van Hendrik de Keyser.
Moet je je voorstellen, wat een bedrijvigheid in die eerste helft van de 17e eeuw in Amsterdam. Er werd gebouwd aan de Westelijke Grachtengordel, maar ook aan de Jordaan. Voor de snel groeiende bevolking waren ook kerken nodig en vrijwel tegelijk werd gebouwd aan de Westerkerk (1620-1631), iets verderop, en aan deze Noorderkerk (1620-1623).
De Noorderkerk is gebouwd in de vorm van een Grieks kruis, een kruis met vier armen van gelijke lengte. In de oksels zijn driehoekige dienstwoningen gebouwd, die nu de facilitaire voorzieningen van de kerk huisvesten.
Binnen is het een echte protestantse kerk, met banken in een grote kring vanwaar je de preekstoel kunt zien. Het woord staat centraal.
Meerdere kerken in Nederland kennen dit grondplan, zoals de Nieuwe Kerk in Groningen, de Kruiskerk in Coevorden, de Oosterkerk in Amsterdam en de Oudshoornse kerk in Alphen aan den Rijn.
Evan Bogerd geeft een toelichting op het bijzondere orgel dat deze kerk heeft, een Knipscheer-orgel. De kerk heeft heel lang geen orgel gehad en in 1849 kwam er dit bijzondere exemplaar. Het staat recht tegenover de preekstoel en is als het ware gevouwen om de pilaar, met een halfrond front. Al bij oplevering was het wat ouderwets en in 1877 wordt door Flaes ingrijpend gewijzigd. In 1906 werd het orgel door Steenkuyl gepneumatiseerd. Deze ingreep en wijzigingen uit 1951 zijn in de laatste restauratie van 2005 ongedaan gemaakt.
Volgens Bogerd is het een echt Hollands orgel, met flink veel stemmen om de gemeentezang te ondersteunen.
Het is vandaag in de protestantse traditie Hervormingsdag of Reformatiedag, die in het teken staat van Maarten Luther. Hij zou op die dag in 1517 zijn 95 stellingen tegen situaties in de kerk hebben gepubliceerd door ze aan de deur van de Slotkapel van Wittenberg te spijkeren.
Tevens is het op 2 november Allerzielen, in de Rooms-Katholieke traditie de dag om alle gestorven dierbaren te herdenken.
Als organist lijkt me het een dankbare taak om bij deze tradities aan te sluiten, want er is muziek te over.
Evan gaat spetterend van start met de Sinfonia van cantate BWV29 van Bach, in een bewerking van Guilmant. Dan volgt het prachtige Jesu bleibet meine Freude. Dan Vater unser in Himmelreich, een lied door Luther gedicht en waarvoor hij een oudere anonieme melodie aanpaste. Bach heeft van deze eenvoudige melodie een waar kunstwerk gemaakt.
Dan Mendelssohn, diens Orgelsonata in A-Dur, waarvan de melodie is ontleend het Lutherlied Aus tiefer Not, wat gelijk voor mij ook een verband geeft met Allerzielen.
Dan even iets Hollands, vier improvisaties van Piet Post over oud-Nederlandse volksliederen (Heer Jezus heeft een hofken, Het viel een hemels douwe, Ik wil mij gaan vertroosten en Slaat op den trommele).
De improvisatie is over het Vater unser en dan volgt hét Lutherlied bij uitstek: Een vaste burcht, eerst van Bach en dan de fantasie van Jan Zwart.
We gaan op pad om wat te lunchen, maar helaas hebben we wat pech. Bij één van ons blijken de kroketten nog bevroren te zijn. Geen nood, onderweg wordt op de brug een broodje haring verschalkt.
De mist is iets opgetrokken en de Nicolaaskathedraal is weer in het zicht. Om half twee begint daar het concert op het Sauer-orgel.
De officiële naam is sinds 2025 Co-kathedrale basiliek van de Heilige Nicolaas, want deze rooms-katholieke kerk is een co-kathedraal van het bisdom Haarlem-Amsterdam. De kerk, oorspronkelijk de H. Nicolaas binnen de Veste geheten, is gebouwd in de periode 1884–1887 in neobarokke en neorenaissance stijl, geheel tegen de neogotische tijdsgeest in.
Voor het orgel werd over de oostgrens gekeken, naar Frankfurt a/d Oder, waar Sauer werkte, één van de belangrijkste 19e-eeuwse Duitse orgelbouwers. Het werd in 1889 ingewijd, maar in 1960 werd het verbouwd om barokmuziek te kunnen spelen. Eind jaren ’90 werd het orgel geheel ontmanteld en opnieuw in elkaar gezet, waarbij men gebruik kon maken van registers van een ontmanteld Sauer-orgel uit Middelburg. Daarmee werd het weer een prachtig Duits-romantisch orgel met een heerlijke klank.
Evan start met het Pièce Héroíque van Franck, dan de pastorale prelude van Kint (wat mooi!), dan de prelude in g-Moll van Rachmaninoff om dan het thema weer op te pakken met Elegiac Romance van John Ireland. (Een elegie is een klaagzang om het verlies van een dierbare.)
De improvisatie gaat verder met het thema in ‘Voor alle heilgen in de heerlijkheid‘, een vertaling van de Engelse hymne ‘For all the Saints’.
Evan eindigt met twee keer Reger. Eerst het Lutherlied Aus tiefer Not schrei ich zu dir, gevolgd door machtige Phantasie über den Choral ‘Ein feste Burg ist unser Gott’.
Op ons gemak wandelen we naar de Nieuwmarkt waar we in de Waag aan de koffie met gebak gaan. We maken er maar een feestje van vandaag.
Om iets voor half vier komen we bij de laatste kerk van vandaag aan, de Mozes en Aaronkerk, officieel gewijd aan de heilige Antonius van Padua.
Ooit stonden op deze plek de huizen Moyses en Aäron. In huis Moyses werd in 1641 een schuilkerk gevestigd en in 1682 werd ook huis Aäron aangekocht, en later nog een paar panden.
Tussen 1837 en 1841 werd de huidige driebeukige hallenkerk gebouwd, een typische Waterstaatskerk, met veel wit en hoge ramen en voorzien van twee houten opengewerkte traptorens.
In de verder witte kerk vraagt het uitbundige barokke hoofdaltaar uit 1700 de aandacht met 19e eeuwe zijaltaren in vergelijkbare stijl.
Als je je omdraait staat op het orgelbalkon een ogenschijnlijk sober orgel, maar schijn bedriegt. Hier staat een heus Frans-romantisch orgel, een ontwerp uit 1869-71 van Charles Louis Marie Godefroy Philbert, behalve Frans diplomaat en consul-generaal ook orgeldeskundige en musicus, en in zijn ontwerp een navolger van Cavaillé-Coll. Het orgel werd volgens zijn ontwerp gebouwd door Adema.
Bogerd begint met het prachtige Apparition de l’église éternelle van Messiaen, de verschijning van de eeuwige kerk, wat weer aanhaakt bij het thema van Allerzielen.
Dan Nacht op een kale berg van Mussorgsky, wat op dit orgel werkelijk fantastisch klinkt. Hierbij hebben we een raakvlak met Halloween wat ook vandaag is.
Na een fantasie van César Franck speelt Evan een improvisatie die voor mijn gevoel de hele dag compleet maakt. Hij vlecht Een vaste burcht en Nun freut euch, lieben Christen gmein (ook een Lutherlied) door elkaar op, voor mijn idee, Regeriaanse wijze. Subliem!
Dan steken we het kanaal over naar Engeland, want nu volgt het prachtige ‘Eventide‘ van Parry, beter bekend als Abide with me en de feestelijke uitsmijter is het Carillon de Westminster van Vierne.
Na het uitbundige applaus lopen we de heldere avond in, en bij Café Café sluiten we de dag af met een heerlijke maaltijd.
Een gedenkwaardige dag!
