in de context van kolonisatie

Het is maandagmiddag en ik reis af naar Leiden, voor de vijfde lezing in de serie (Niet) in Gods naam.
Emeritus hoogleraar Gerrie ter Haar zal vanavond spreken over de contextualisering van de christelijke religie in Afrika sinds de Europese kolonisatie van het continent.
Niet het concept God maar s/Spirit ofwel g/Geest staat hierbij centraa.

De centrale vraag: is religie brandstof voor conflict of kracht voor vrede.

Religie
In ons westers denken wordt religie gezien als een godsdienst, ongeacht welke dan ook. De godsdienst heeft een exclusief karakter, bij alle drie monotheïstische godsdiensten.
Het bijzondere aan het christendom is dat de ene God zich als een drie-enig wezen presenteert. In het westerse christendom speelt de heilige Geest een kleine rol, maar dat is in Afrika heel anders.

Het woord religie komt van het Latijnse re-ligare, waarbij ligare binden, verbinden betekent en re een herhaling betekent: dus telkens opnieuw binden of verbinden van de mens met God en van de mensen onderling, sociale cohesie.
Volgens fililogen is deze betekenis in het leven geroepen door Augustinus van Hippo, de kerkvader uit Noord-Afrika, juist in een tijd van christenvervolging, waarbij het bij elkaar houden van elkaar juist heel belangrijk werd.

Religie kan ook van re-legere komen, telkens lezen en dat kun je herleiden naar de Romeinse godsdiensten, waarbij het lezen van de tekenen van de goden erg belangrijk was, de zgn. divinatie ofwel waarzeggen. De gelovige stond op deze manier continu actief in verbinding met de godenwereld.

Afrika
En juist in die laatste traditie staan veel Afrikaanse christenen. Via divinatie willen ze ontdekken wat verborgen en daardoor zijn nieuwe openbaringen mogelijk.
De officiële christelijke interpretatie is die van een gesloten of gestolde openbaring. In het westers denken is er een zienlijke wereld en de onzienlijke wereld is precies dat: niet te zien, dus wordt ook genegeerd. Zo niet in Afrika. De onzienlijke wereld, de geestenwereld, is een vitaal onderdeel van de zienlijke wereld, maakt deel uit van de sociale werkelijkheid.

Westers: er is een afhankelijkheidsrelatie, waarbij de gelovige vragen aan God stelt, maar geen antwoord krijgt en dat ook niet verwacht.
Afrika: er is ook een afhankelijkheidsrelatie, maar er is een relatie met God en die relatie wordt onderhouden door actief contact en er worden ook antwoorden verwacht en gehoord.

Afrika is spirit-oriënted, heeft een holistisch wereldbeeld, en hierbij zijn ook vooroouders erg belangrijk. Eigenlijk is in grote delen van Afrika het christelijke geloof naadloos in de eigen vorm van godsdienstbeleving opgenomen.

Als illustratie volgen drie verhalen van drie Afrikaansen mannen, alle drie Simon geheten.

Simon Mpungose of de Hamerman
Hij werd als jongere opgepakt voor het stelen van een brood en daarop veroordeeld door het apartheidsregime van Zuid-Afrika tot dwangarbeid. Daar krijgt hij een profetische droom. In die droom raast hij door de gevangenis en stuit op een man zonder gezicht, die er uitziet als een steen en hij slaat de man neer met een hamer.
Als Zulu hechtte hij groot belang aan zulke dromen, het is een boodschap van zijn voorouders.
Hij bekeert zicht tot het christendom in een poging zijn lot te ontlopen en na zijn vrijlating gaat hij aan het werk.

En dan gebeurt het vreselijke: zijn witte baas verscheurt zijn pas en in de jaren 1980 was een pas voor een zwarte persoon een eerste levensbehoefte. Zonder die pas bestond je niet.

Simon besefte dat hij zijn lot niet kon ontlopen en hij ging met een hamer moorden plegen. Hij vermoordde vier mensen en heeft er zeker nog vier proberen te vermoorden.
Hij werd opgepakt en na een proces, waarin hij zijn advocaat opdroeg hem niet verdedigen, opgehangen.

In zijn verhaal tref je een lijdensaspect aan, met een verlossing, nl. zijn eigen dood.

Tshenuwani Simon Farisani
Hij was een anti-apartheidsactivist en werd daarvoor tussen 1977 en 1987 viermaal gevangen gezet zonder vorm van proces. Hij werd ook gemarteld.
Op enige moment, als hij echt niet meer kan, krijgt hij een visioen van God. Hij ziet zichzelf lopen op een grindweg als opeens twee grote witte slangen aan weerszijden van hem opduiken en hem boven op zijn hoofd proberen te bijten. Tegelijk hoort hij een stem die zegt: Zie, ik heb u macht gegeven, een citaat uit Lucas 10:19.
Hij gelooft dit met heel zijn hart en in daardoor in staat zijn lot te verdragen.

Na zijn vrijlating in 1987, kreeg hij naast zijn kerkelijke loopbaan, een politike carrière.

Simon Kimbangu
Deze man uit Congo stierf op 12 oktober 1951 in gevangenis en waarvoor?
Hij werd in 1889 geboren en kreeg zijn opleiding bij de missie van Britse baptisten in Ngombe-Lutete. Hij liet zich dopen en werd catecheet en leraar.
In 1918 kreeg hij visioenen waarin hij opdrachten van Christus krijgt. Hij weigert en gaat naar Leopoldstad (Kinshasa). In 1921 keert hij terug naar Ngombe-Lutete. Op een dag gaat hij naar de markt. Als door een onzichtbare hand gedreven gaat hij naar een huis, treedt daar binnen en vindt daar een ernstige zieke vrouw. Hij legt haar de handen op en zij geneest.
Als een profeet gaat hij prediken en genezen, maar in 1921 wordt hij opgepakt en ter dood veroordeeld wegens staatsondermijning, terwijl hij nooit iemand heeft opgezet tegen de regering. Koning Albert I van België zette zijn straf om naar levenslange eenzame opsluiting en in 1951 stierf Simon in de gevangenis.

Zijn jongste zoon stichtte een onafhankelijke kerk, de Kerk van Jezus Christus door zijn profeet Simon Kibangu, die in 1958 als een nationale kerk werd erkend.

Waarheids- en verzoeningscommissie
Het laatste is een verhaal vanuit deze commissie die door aartsbisschop Tutu werd voorgezeten, in de nasleep van het apartheidsregime.
Schrijfster Antjie Krog verhaalt over een zwarte moeder wier zoon door een witte dader was vermoord.
Als haar gevraagd wordt of ze de dader vergeving wil schenken zegt ze zoiets als het volgende. Als wat ze verzoening noemen, als vergeving betekent dat hij weer mens wordt, dat hij heel wordt, dat hij heelt, dan heeft dan mijn steun.