christelijke ethiek in een wereld van conflict en macht

Vanmiddag ben ik weer afgereisd naar Leiden, voor de vierde lezing over religie en conflict, (niet) in Gods naam. Emeritus professor Heleen Zorgdrager zal een ethische uiteenzetting geven over hoe je vanuit de Bijbel kunt nadenken over vrede en oorlog.

We zien een foto van een gekruisigde Jezus boven een kerkaltaar en buiten diezelfde kerk pilaar met Michael die de draak doodt en daaruit komt de volgende vraag voort:

Hoe gaat christelijke vredesethiek om met dilemma van ‘drakendoden’ of ‘vredestichten’?
Er worden vijf punten belicht.

Als eerste: wat zijn de tradities in het christelijk denken over oorlog en vrede?

De rechtvaardige oorlog met als kernvraag: wat is juist en rechtvaardig handelen te midden van de realiteit van oorlog in de wereld
De volgende criteria zijn van belang:
* rechtvaardige reden (causa iusta)
* rechtmatige autoriteit, zoals de VM (legitima potestas)
* juiste intentie (intentio recta)
* laatste redmiddel (ultima reatio)
* proportioneel van aard (denitus morbus)
* gerede kans van slagen (rationalibus spec victoriae)
Het doel moet altijd zijn het herstel van recht en vrede.
Augustinus was heel duidelijk over oorlog: Het is het kwaad.

Romeinen 13
[4] Zij staat immers in dienst van God, u ten goede. Maar indien gij kwaad doet, wees dan bevreesd; want zij draagt het zwaard niet tevergeefs; zij staat immers in de dienst van God, als toornende wreekster voor hem, die kwaad bedrijft.

De rechtvaardige vrede (Just Peace) heeft als kernvraag: welke voorwaarden zijn nodig voor een duurzame en rechtvaardige vrede?
* vrede is vrucht van rechtvaardigheid
* vredesopvoeding ‘om vrede te bereiken moet je vrede leren’
* conflictpreventie en geweldloos oplossen van conflicten moet prioriteit hebben
* de grens tussen denkkader van rechtvaardige oorlog en rechtvaardige vrede niet scherp trekken. Van belang hierbij is de R2P, de Responsibility to Protect (de Verantwoordelijkheid om te Beschermen), een internationale VN-overeenkomst die in 2005 unaniem werd aangenomen tijdens de Wereldtop van de Verenigde Naties.
* struikelblok: het tanend gezag van internationale organisaties zoals de VN en ICC

Psalmen 85
[11] trouw en liefde omhelzen elkaar,
recht en vrede begroeten elkaar met een kus,

Binnen het pacifisme is er de radicale complete afwijzing van elke vorm van geweld op theologische gronden. Voorbeeld: de doopsgezinde kerken.
En er is gematig pacifisme, waarbij geweldloosheid een onderdeel is van een bredere vredesstrategie.
Opmerkingen hierbij zijn: wat is je verantwoordelijkheid als het kwaad je naasten treft. En is zo’n persoonlijke overtuiging door te trekken naar een collectief en politie niveau.
Een categorische afwijzing van geweld kan je in de problemen brengen.

Matteüs 26
[52] Daarop zei Jezus tegen hem: ‘Steek je zwaard terug op zijn plaats. Want wie naar het zwaard grijpt, zal door het zwaard omkomen.

Ten tweede: hoe gaan Oekraïense kerken om met oorlog en vrede.
We krijgen een overzicht van het religieuze landschap van dit land in oorlog waarbij de Oosterse Orthodoxie de overhand heeft.
De Oosterse Orthodoxie heeft de volgende standpunten:
* doden is altijd een zonde en een soldaat moet na de oorlog een boeteritueel ondergaan.
* pacifistische onderstroom
* geen ‘rechtvaardige oorlog’-traditie, maar oorlog is soms onvermijdelijk:
a) de Russisch Orthodoxe kerk stelt dat je voor ‘christelijke’ doelen gewapende strijd mag voeren
b) de Orthodoxe kerk van Oekraïene stelt dat je de plilcht hebt om je naaste te beschermen.
Binnen de Oekraïense orthodoxe kerk (Rusland-geaffilieerd) en de Grieks-katholieke kerk geldt het volgende:
*een heilige oorlog bestaat niet, de kerk zegent geen wapens, wel de soldaten
* waarheid is niet een abstract ideaal, maar een persoon, een gezicht, nl. Christus.
* militaire en civiele verdediging gaan samen

De EKD (de Evangelische Kirche in Deutschland) heeft een actueel voorstel voor een christelijke vredesethiek uitgegeven: Welt in Ordnung – Gerechter Friede im Blick.
Paradigma: de protestantse vredesethiek benadrukt het primaat van geweldloosheid.
* bescherming tegen geweld
* bevordering van vrijheid en menselijke waardigheid
* vermindering van ongelijkheden
* een vredesbevorderende manier van omgaan met pluraliteit.
Waarbij het eerste dimensie het fundament van de drie andere dimensies.

Hoe werk je aan vrede in een land in oorlog?
Hierbij wordt het concept van ‘peace continuum’ belangrijk. Dit is een theoretische lens om zichtbaar te maken hoe lokale vredesinspanningen, vaak van vrouwen, doorgaan, zelfs in tijden van opvlammend geweld en oorlog.

Als vijfde en laatste onderdeel volgde nog een uiteenzetting over de vredesbeweging in Nederland.

Vrede: Etymologische wortel: Het woord is te herleiden tot het Indo-Europese fri, wat “lieflijk” of “schoon” betekent.
Verwantschap: Het is etymologisch direct verwant aan de woorden vriend en vrijheid.
Oorspronkelijke betekenis: In het Oudhoogduits en Oudmiddennederlands betekende fridu niet zozeer ‘afwezigheid van oorlog’, maar ging het om vriendschap, gunst, veiligheid en een gevoel van verbondenheid binnen de eigen familie, stam of gemeenschap (vrijdom van verontrusting). Pas later in de moderne tijd verschoof de betekenis naar de bredere, meer neutrale toestand van rust en het ontbreken van gewapend conflict.

Pax: Proto-Indo-Europees: Wortel *peh₂ḱ- / *pag- (vastmaken, bevestigen of samenbinden)
Proto-Italisch: *pāks (een overeenkomst of bindende schikking die orde schept)
Klassiek Latijn: pāx (vrede, verdrag, pact of openbare orde)
Historische evolutie: In het Romeinse denken was vrede (pax) niet slechts de afwezigheid van oorlog, maar een gestructureerde, wettelijk of ritueel vastgelegde overeenkomst tussen partijen.

Matteüs 5
Bergrede
[1] Toen Hij de mensenmassa zag, ging Hij de berg op. Daar ging Hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. [2] Hij nam het woord en onderrichtte hen:
[3] ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
[4] Gelukkig de treurenden,
want zij zullen getroost worden.
[5] Gelukkig de zachtmoedigen,
want zij zullen de aarde bezitten.
[6] Gelukkig wie hongeren en dorsten naar de gerechtigheid,
want zij zullen verzadigd worden.
[7] Gelukkig de barmhartigen,
want zij zullen barmhartigheid ondervinden.
[8] Gelukkig wie zuiver van hart zijn,
want zij zullen God zien.
[9] Gelukkig de vredestichters,
want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
[10] Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
[11] Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van Mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten.