of hoe Nederland zichzelf bij elkaar heeft geraapt.

Ik krijg het papieren tasje met inhoud aangereikt en even later zit het onder de snelbinder. Ik heb er één: een historische atlas. Er zijn er nog zes, maar de eerste is binnen.
Vanavond woonde ik een lezing bij van één van de auteurs, Martin Berendse. Voor in de zaal heeft hij van die mooie oude landkaarten opgehangen, want vandaag geen PowerPoint, nee, gewoon een aanwijsstok en zeven kaarten.
We krijgen geschiedenisles!

Want dat Nederland bestaat is nog zo logisch niet. Nu ziet ons land er mooi gekaderd uit, maar de namen van sommige delen verklappen al iets. Zeeuws-Vlaanderen? Dan is er dus nog een Vlaanderen. Noord-Brabant? Is er dan ook een Zuid-Brabant? En wat te denken van het grensgeval Baarle, waar het hertog van Brabant en de graaf van Nassau tot op de dag van vandaag het dagelijks leven bepalen.

Eerst maar eens helemaal terug naar de tijd van net na de Romeinen, die trouwens ook al een grens trokken, de Rijn ofwel de Limes. Ook die tweedeling van onze streken in een Germaans en een Romeins deel heeft tot op de dag van vandaag invloed.

Maar nu ietsje later. In Europa zijn stammen en volken op drift en hier, in onze delta, komen drie belangrijke volken bij elkaar. De Friezen, de Saksen en de Franken.
In de eeuwen die volgen weten de Merovingers en de Karolingers het gebied tot een min of meer samenhangend geheel te smeden, met als hoogtepunt natuurlijk de kroning van Karel de Grote tot keizer van het Heilige Roomse Rijk. En Rooms als in het Romeinse Rijk. Hij zag zich als hun rechtmatige opvolger.

Karel heeft niet het eeuwige leven en zijn zoon Lodewijk de Vrome volgt hem en daarna, geheel volgens het Frankische erfrecht, wordt het grote rijk verdeeld onder de drie kleinzoons. West-Francië ging naar Karel de Kale, Oost-Francië ging naar Lodewijk de Duitser en Midden-Francië naar Lotharius. Hij kreeg ook de keizerskroon En volgens Martin Berendse is vanuit de Europese geschiedenis bezien vanaf toen het gedoe begonnen. Zowel Oost als West begeerde de keizerskroon en het Middenrijk zat er figuurlijk maar zeker letterlijk middenin. Telkens werd een stukje afgeknabbeld.
Terzijde: Allerlei oorlogen zijn tussen die vroegere rijken gevoerd, in de gedaante van het het Heilige Roomse Rijk der Duitse natie (het latere Duitsland) en Frankrijk, zelfs tot en met de Eerste Wereldoorlog aan toe.
Wat wij nu Nederland noemen was het noordelijke deel van dit Middenrijk. En dat we nu niet Duits of Frans zijn? Dat ligt ondermeer aan een beslissing van een Franse koning.

De koning van Frankrijk, Jan II, beloonde zijn jongste zoon Filips met het hertogdom Bourgondië. Het is dan 1363. Filips had zijn vader zeer dapper bijgestaan in de slag om Poitiers en verkreeg daar zijn bijnaam: de stoutmoedige of de stoute. En zo kennen wij hem hier.
Vader Jan zal zich wel eens achter de oren gekrabd hebben, want Filips was niet alleen stoutmoedig maar ook politiek zeer behendig. Hij trouwde met de rijkste erfdochter van heel Europa, Margaretha van Male, dochter van de graaf van Vlaanderen, destijds de economische motor van de lage landen.
Door huwelijkspolitiek, aankopen en her en der een oorlog verkreeg hij grote delen van het huidige Nederland, heel huidig België, heel huidig Luxemburg en delen van Noord-Frankrijk. Kijk, daar beginnen de lage landen bij de zee toch al op een geheel te lijken. Bart van Loo heeft daar zijn meeslepende boek De Bourgondiërs over geschreven.

Dan de laatste Bourgondiër, Karel V, koning van Spanje, keizer van het Heilige Roomse Rijk én heer der Nederlanden als erfgenaam van zijn vader Filips de Schone. Hij bracht heel dat grote gebied onder in de Bourgondische kreis van het Heilige Roomse Rijk. Hij liet die kreis na aan zijn zoon Filips II. En dat hebben we geweten in onze omstreken.
Martin Berendse stipt wat belangrijke gebeurtenissen aan:

• 1566 Beeldenstorm
• 1568 Willem van Oranje begint de gewapende strijd tegen Spanje.
• 1576 Pacificatie van Gent: Alle Nederlandse gewesten werken samen tegen de Spaanse troepen.
• 1579 Unie van Utrecht: De noordelijke gewesten sluiten een sterk verbond.
• 1579 Unie van Atrecht: de zuidelijke doen hetzelfde met als doel de noordelijke gewesten uit elkaar te spelen
• 1580 hertog van Anjou wordt op aandringen van Willem van Oranje aangesteld als souverein vorst
• 1581 Plakkaat van Verlatinghe: Spaanse koning wordt officieel afgezworen als heerser.
• 1584 Moord op Willem van Oranje
• 1585 Robert Dudley graaf van Leicester is eventjes onze gouverneur
• 1585 Maurits van Nassau wordt aangesteld als stadhouder van Holland en Zeeland
• 1588 De Republiek wordt opgericht
• 1588-1598: Maurits verovert grote delen van de Nederlanden op de Spaanse bezetters
• 1596 de Triple Alliantie: een verbond tussen Engeland, Frankrijk en de Verenigde Nederlanden
• 1609 het Twaalfjarig bestand
• 1621 einde van het Twaalfjarig bestand
• 1629 de val van Den Bosch
• 1648 Vrede van Münster

En er zijn nog veel gebeurtenissen te noemen. Denk aan de slachtpartijen in Naarden, Zutphen en Mechelen. Aan Alkmaar, Haarlem en Leiden. De val van Antwerpen, het verraad van Rennenberg, de Reductie van Groningen, de Alteratie van Amsterdam. De Bloedraad, Alva, Requesens, Parma. De Briel en het turfschip van Breda, noem maar op.

Feit is dat er een Republiek ontstond, die zich soeverein opstelde tussen alle grote vorstenhuizen die Europa inmiddels had.

En dat na twaalf jaar weer ‘gewoon’ begonnen werd met vechten? Dat lag eigenlijk aan alle andere godsdiensttwisten, zoals de gruwelijke dertigjare oorlog in de Duitse landen. Waarbij trouwens de Duitse protestanten werden gefinancierd danwel anderszins gesteund door Frankrijk, een katholiek land. Een politiek spel, van een land dat zich in het nauw gedreven wist of dacht.
De foto bovenaan is een overzicht van de godsdienstoorlogen in die tijd.

Maar om hoeveel gewesten ging het dan in die Nederlanden? Waren het er nou zeven of zeventien? Of zes of acht? Niemand die het weet. Er is nl. geen enkele duidelijkheid over dit getal.
De zeventien verenigde Nederlanden bestonden grotendeels uit de voormalige Bourgondische gebieden, dus ook Artesië (nu Frankrijk), nagenoeg heel België en Luxemburg, maar ook delen in huidig Duitsland, nl. Opper Gelre (ook wel Gelders Overkwartier) rondom naamgevend stadje Geldern.

Op de kaart hieronder zijn de zeven verenigde Nederlanden te zien.

Het Hertogdom Gelre, maar zonder het Gelders Overkwartier (dat is nog Spaans), het graafschap Holland, het graafschap Zeeland, het Sticht (huidig Utrecht), het Oversticht (huidig Overijssel), Friesland en Groningen. Drenthe staat ingetekend maar er woonden daar zo weinig mensen dat vertegenwoordiging werd verzorgd door Oversticht of Groningen.
Brabant en Vlaanderen staan wel op de kaart, maar waren de facto koloniën van de Staten-Generaal, vandaar ook de namen Staats-Vlaanderen, Staats-Brabant en de Generaliteitslanden.
Zij werden, vanwege de overwegend katholieke bevolking, geacht niet achter de belangen van de (protestantse) Republiek te kunnen staan en geregeerd door gouverneurs namens de Staten-Generaal. Een besluit dat in die gebieden nog steeds weerklinkt. Bijvoorbeeld in de titel van de commissaris van de koning in Limburg, die nog steeds gouverneur heet.

De Franse tijd breekt aan. En daar zijn ontzettend weinig kaarten van te vinden. Het was een korte periode, zo’n twintig jaar, en er veranderde ontzettend veel. Dan weer zo ingericht, dan weer zus, nee, toch weer anders. Toch is het leuk om op onderstaande kaart te zien hoe Nederland langzaam vorm begint te krijgen. Maar dan…

Vanaf 1813, de Fransen zijn weg, heeft Willem-Frederik van Oranje het aanbod aanvaard om soeverein vorst te worden over de Nederlanden.
De slag bij Waterloo in 1815 was het definitieve einde van Napoleon en in Wenen vond een fameus congres plaats. Daar werden de grenzen van Europa vastgesteld en de Nederlanden werden aan elkaar geklonken, onder hoede van Willem Frederik, als koning Willem I der Nederlanden. Luxemburg werd ook aan zijn gebied toegevoegd, maar daarover was hij géén koning, maar groothertog.

Helaas bleef de Noord-Zuid kwestie spelen, en in 1830 sloeg de vlam in de pan en kregen we te maken met een heuse burgeroorlog, de tiendaagse veldtocht. Gevolg: Nederland viel in twee delen uiteen. België en Nederland (incl. Luxemburg).
Ook hieraan gaat heel wat gesteggel en koehandel vooraf, want hoort Limburg nu bij Nederland of bij België. En Brabant? En hoort niet een stuk van Luxemburg bij België? Ze komen tot een compromis en vandaar dat we nu in België en Nederland een Limburg, een Brabant en een Vlaanderen hebben en dat Luxemburg ook in België ligt.

Pas in 1839 werd in Londen een verdrag getekend waarin Nederland zich hierbij neerlegde, vandaar het jaartal op deze kaart.

Nederland heeft ook al heel wat namen gehad.
Onder de Romeinen was het Germania Inferior ofwel laag-Germanië, later België of Belgica Inferior (laag-België), Filips van Bourgondië noemde het ‘de landen van herwaarts over’, nog weer later de lage landen, de lage landen bij de zee en nog steeds heet Nederland officieel het Koninkrijk der Nederlanden. Een samengeraapt gebied, dus.

Ik eindig met een prachtig verhaal dat Martin vertelde.

Van Oldebarnevelt moest als vertegenwoordiger van een Republiek, die eigenlijk niet eens kon en mocht bestaan (want officieel nog steeds onderdeel van het rijk van Filips II), onderhandelen met zowel de Franse als de Engelse koning. Maar er waren geen gezantschappen of ambassadeurs, alleen maar Johan. Dat was tegen alle hofprotocol in.
Het verhaal gaat dat op enig moment bedacht is, dat Van Oldebarnevelt maar in een gang van het Louvre, het koninklijk paleis, moest gaan zitten. De Franse koning zou zich dan via die gang van het ene vertrek naar het andere verplaatsen. Als bij toeval zou hij dan Van Oldebarnevelt opmerken en hem uitnodigen voor een onderonsje.

Zie je het voor je? De koning en de advocaat?

Waar of niet, maar dit zijn de krenten in de pap van de geschiedenis. Geweldig, zo’n verhaal