In het hart van het Achterhoekse dorp Aalten staat de Oude Helena, de grijze laatgotische pseudobasiliek, geheel opgetrokken uit tufsteen. De toren is uit de 12e eeuw, de kerk zelf is gebouwd tussen 1475 en 1550. Terzijde: een pseudobasiliek heeft lage zijbeuken onder hetzelfde dak als de middenbeuk. De lichtbeuk ontbreekt.

De kerk was gewijd aan Flavia Julia Helena (Augusta), Helena van Constantinopel of Sint-Helena, bij ons beter bekend als Helena, de moeder van keizer Constantijn. Het is voor zover bekend de enige kerk die aan haar gewijd was in de Nederlanden. De huidige Rooms-Katholieke Kerk is nu aan haar gewijd, maar de oude kerk heeft haar naam behouden.

Helena leefde van ca 248 tot 329 en werd geboren in het huidige Turkije of in Kroatië, afhankelijk van de bronnen. Ze zou uit een lage sociale klasse stammen en de dochter van een herbergier zijn.
Ze raakte zwanger van de getrouwde Romeinse militair Constantius Chlorus. De kleine Constantijn werd door Constantius als zijn zoon beschouwd. Constantius scheidde van zijn vrouw en trouwde met de stiefdochter van keizer Maximianus en werd later zelf keizer. Toen Constantius in 306 stierf volgde Constantijn hem op als keizer en Helena, als de moeder van de keizer, werd een belangrijk persoon aan het keizerlijk hof in Trier. In 324 kreeg ze de titel Augusta (verhevene).

Helena had zich bekeerd tot het christendom en ondernam rond 325 een ontdekkingsreis door het oostelijke Romeinse Rijk. Naast binnen en uitreiken van aalmoezen, bezocht ze heilige plaatsen en stichtte ze kerken. Ook wilde ze het heilig graf van Jezus vinden en dat zou haar gelukt zijn.
Niet alleen dat, ze zou ook het heilig kruis hebben gevonden, nadat haar dat in een droom werd aangewezen. Het kruis werd opgesteld in de Heilig Grafkerk, van twee spijkers liet ze een bit maken voor het paard van haar zoon en met de overige spijkers verstevigde ze zijn helm.

Ze zou de heilige trap of scala sancta naar Rome hebben overbrengen. De trap zou deel hebben uitgemaakt van het pretorium van Pontius Pilatus. De stoffelijke resten van de Drie Koningen zou ze ook hebben gevonden en hebben meegenomen naar Constantinopel. En ze zou de heilige tuniek van Jezus hebben meegenomen naar Trier.

Dit alles werd opgeschreven door Eusebius van Caesarea en op basis van deze verhalen werd haar de status van heilige verleend door de kerk.

Waarom dit verhaal?
Wel, vanmiddag was ik afgereisd naar Aalten voor een kort orgelconcert in deze kerk. Ik was hier al eens eerder, maar heb me toen niet zo verdiept in deze kerk. Eenmaal binnen loop ik een paar rondjes met het hoofd in mijn nek.
Op de de wanden van de zijbeuken zijn prachtige secco’s te zienn. Terzijde: Secco’s zijn schilderingen aangebracht op de droge kalkwand, freso’s worden nat-in-nat aangebracht.

De schilderingen stammen uit de late 15e en vroege 16e eeuw. Tijdens de Reformatie ging de witkalk erover en in 1973, toen er opnieuw gewit zou gaan worden, bleek dat onder wel zeven lagen witkalk deze schilderingen schuilgingen.

Naast de ingang zie ik de kroning van Maria, aan de overzijde een in West-Europa zeldzame afbeelding van Helena met haar zoon, keizer Constantijn.

Ik neem plaats in een bank met goed zicht op het hoofdorgel dat aan de torenzijde hangt. De kas van het hoofdwerk stamt uit 1759, die van het rugpositief uit 1811. Het binnenwerk is uit 1976 en gebouwd door Blank.

Harry van Wijk, aan de kerk verbonden als cantor-organist, zal een kort concert spelen van voornamelijk filmmuziek.
De thema’s van How to train your dragon, Interception en Schindler’s List, gevolgd door drie delen uit Pirats of the Caribbean. Van Wijk sluit af met een Toccata van Hans-André Stamm.

Weer verbaas ik me over de veelzijdigheid van een orgel. De mooie muziek komt volledig tot zijn recht op dit prachtige orgel en de vele aanwezigen zijn duidelijk enthousiast.

Dat was een lange reis voor een kort concert, maar ach, ik reis in het weekend sowieso gratis, het is warm weer, de trein is relatief koel en ik heb een mooi boek mee. Wat maakt het uit?