Deze verdedigingswerken tegen bescheiden kosten zijn noodzakelijk om de oostzijde van de Republiek tegen alle vijandelijk inbreuk te dekken.
Bernard de Roij, directeur der fortificatiën, 1628-1747

Net voor ik de grenspaal zie, raast de geelblauwe intercity naar Nijmegen langs. In de trein heb je geen idee dat de spoorlijn hier een heel oude fortificatie doorsnijdt. Ik was hier al eens geweest, jaren geleden, fietsend en wandelend, toen er nog een camping zat en het geheel overgroeid was met bomen en struiken. Van het fort was weinig te zien.

Vanmiddag ben ik op de trein gestapt en bij Veenendaal-De Klomp uitgestapt, een klein station aan de rand van Veenendaal, waar ik direct in het drukke verkeer terechtkomt. Een paar kruispunten verder loop ik over een mooi voetpad langs de weilanden en in de verte is het talud van het fort al te zien.

Grebbelinie
Hier, in de Gelderse Vallei, ligt de Grebbelinie, waar dit fort deel van uitmaakt. Deze linie loopt van Rhenen langs het Valleikanaal en de Eem tot aan de toenmalige Zuiderzee en is zo’n 60 kilometer lang. Vanaf Rhenen was de linie verlengd naar de Waal bij Ochten met de Betuwestelling.

Al aan het eind van de 16e eeuw werd duidelijk dat de moerassige Gelderse Vallei een belangrijke strategische waarde had. De toegangswegen zouden moeten worden bewaakt door schansen. Eembrugge, Amersfoort, Rhenen, de Emminkhuizerberg en Woudenberg, daar zouden ze komen. Uiteindelijk werd alleen Woudenberg gerealiseerd.

In 1629 trokken Spaanse legers naar het westen vanaf de Veluwe en daarom werd het zuidelijk deel van de Vallei onder water gezet. Dat kon ook makkelijk, want het water in de Nederrijn stond erg hoog. Snel werd een schans aangelegd en de Spanjaarden bliezen de aftocht. Frederik-Hendrik wilde de linie graag versterken, maar de Oude Hollandse Waterlinie kreeg voorrang. Er kwam wel een Slaperdijk (1652-’64) om rivierwater tegen te houden.

In 1744 werd de Grebbelinie pas echt aangelegd. Het was de tijd van de Oostenrijkse Successieoorlog en de Fransen hadden in de Zuidelijke Nederlanden Bergen op Zoom ingenomen. Directeur der Fortificatiën B.J. de Roy had leiding over de werken. Er werd een aarden wal aangelegd, de basis van de latere Grebbeliniedijk. Doel: water tegenhouden als de oostzijde, de Gelderse kant, geïnundeerd was.

Inundatie
Het stellen van zo’n inundatie is zo eenvoudig nog niet bij de Grebbelinie. Tussen de Nederrijn en de Zuiderzee zit zo’n zes meter hoogteverschil. Inundatie is alleen maar zinvol als er 30-40 cm water staat. Daarom zijn haaks op de Grebbeliniedijk kades aangelegd. Dit waren de Groeperkade, de Lambalgerkade, de Roffelaarskade, de Asschatterkade, het Voetpad bij Amersfoort, de Glashutterkade en de Coelhorsterkade. Ook werd gebruik gemaakt van een oudere dijk, de Vuydijk. Daardoor kon in de zo onstane kommen water worden ingelaten tot het gewenste niveau. Rhenen en Spakenburg waren de hoofdwaterinlaten en daarom werden daar verdedigingswerken aangelegd.

1786, weer oorlogsdreiging. Toen verscheen het fort waar ik vanmiddag op bezoek ben: het Fort aan de Buursteeg. Een volledig aarden fort, vrijwel symetrisch van vorm. Nog andere werken werden langs de linie opgeworpen. In 1793 verklaarde Frankrijk Nederland de oorlog en werd deze linie voor het eerst in gereedheid gebracht. Helaas, er was niet voldoende water in de Nederrijn en inundatie verliep traag en was niet volledig. De Fransen zetten niet door en in 1794 moest de linie opnieuw in stelling gebracht worden. En wederom helaas. Nu niet te weinig water, maar vorst! De winter van 1794-’95 was extreem streng en het water in de polders bevroor. De Fransen staken de inundaties gemakkelijk over.
De soldaten gingen de strijd niet aan en vluchtten naar het westen.

In 1845 weer een bedreiging van het fort: de vooruitgang. Er werd midden door het fort een spoorlijn aangelegd. Het fort kreeg als extra taak dit acces (toegang) in de Grebbelinie te bewaken.

1940-1945
De beroemdste periode van de Grebbelinie is natuurlijk de Tweede Wereldoorlog. De linie werd een voorpost met een prominente rol in de verdediging van Nederland. Er werden bij het Fort aan de Buursteeg versterkingen aangebracht, een tankgracht gegraven, landmijnen gelegd, zeven kazematten gebuwd, er kwamen versperringen en prikkeldraad, antitankgeschut, een kanon en een mortier.

Het mocht niet baten. De luchtoorlog van de Duitsers zorgde ervoor dat het water gemakkelijk kon worden overbrugd. Bij het fort werden geen verliezen geleden.

Het fort werd door de Duitsers gebruikt tijdens de beztting. Na D-day werd het fort onderdeel van de Pantherstellung, het verlengde van de Siegfriedlinie die van Basel naar Kleve liep. De Pantherstellung liep over Nijmegen en Wageningen via de Grebbelinie naar de Zuiderzee.

Na de oorlog werd het fort niet meer gebruikt en in 1951 werd de militaire functie van de Grebbelinie opgeheven en dus ook van dit fort.

In 1980 werd het zuidelijk fortdeel hersteld, in 2014 het noordelijke deel. Het is nu van Staatsbosbeheer en op het terrein is een bezoekerscentrum ingericht.

Wat is er nog te zien?
Wel, daarvoor koop ik een kaart met daarop een route over het terrein. Het bijzondere van dit fort is dat het geheel uit aarden wallen bestaat. Het is ouder dan de forten van de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Daar zijn betonnen gebouwen te zien, bomvrije schuilplaatsen, overal kazematten, maar hier niet. Nou ja, niet? Er is wel wat te zien, maar bij deze linie werd pas iets gebouwd als het nodig was en dat werd daarna ook weer afbroken.
Alleen uit de periode 1940-1945 zijn bouwwerken bewaard gebleven.

Zoals het restant van een kazemat van het type dat stekelvarken wordt genoemd. Aan de buitenzijde zaten stalen uitsteeksels waaraan camouflagenetten konden worden bevestigd. Ik sta even met verbazing te kijken naar het wapeningsstaal. Wat is dat zwaar en dik!

Er is ook nog een restant van een koepelkazemat, maar helaas het hek is dicht. De koepelkazemat was het meest voorkomende type kazemat van de Grebbelinie, een gietstalen koepel van 10 cm dik staal in een betonnen omhulling van 4.5 bij 4.5 meter. Als ik naar de spoorlijn loop zie ik nog het restant van een onderkomen voor pantserafweergeschut, nu meer een soort speelplaats voor kinderen.

Ik loop onder het spoor door en aan de andere kant zie ik meteen boven me een kazemat en eenmaal boven kijk ik in de gereconstrueerde loopgraaf (van kunstof) er achter. De kazemat zelf is goed bewaard gebleven en was bedoeld voor een lichte mitrailleur.

Vlakbij de spoorbaan staat een onopvallende steen in de berm. Ik wil een foto maken als de trein voorbij flitst. Op het paaltje staat ‘O 36’. De O staat voor Ministerie van Oorlog, zoals het Ministerie van Defensie toen nog heette. Deze grenspalen werden gebruikt om de linie af te bakenen.

Aan de zuidzijde staat ook nog een restant van de Pantherstellung, een Duitse bunker type 703. Er hadden er 60 gebouwd moeten worden na D-day, maar door gebrek aan materialen zijn er het 20 geworden. Onder toezicht van de Organisation Todt werden deze bunkers gebouwd. Het waren zeer zware bunkers met muren van twee meter dik en ze werden bewapend met een zware mitrailleur.
De bunker die hier staat was in die tijd gecamoufleerd. Het beton was in baksteenrood geschilderd, met nepraampjes en -deuren, met gordijntjes en al. Een schuin dak er op en het moest een Veluws huisje voorstellen.

Iets verderop staan drie rioolbuizen, zo lijkt het, maar het Kochbunkers, gevonden in Renswoude in 2010 en nu hier opgesteld. Deze betonnen buizen met deksel werden gebruikt alles eenmansbunker, munitieopslag of waarnemingspost.

Tijd om naar huis te gaan. Met de trein rij ik vervolgens terug, weer door het fort heen. Ongehinderd.