Ik zet om iets voor negen uur vanavond weer voet in huis, na een letterlijk ommelandse reis (alweer). Trein Delfzijl-Groningen, toen naar Hoogeveen, waar bussen klaarstonden voor Zwolle (werk aan het spoor), vandaar met de trein naar Arnhem en toen Tiel, in Tiel weer in de bus naar Passewaaij (ook werk aan het spoor), nog 20 minuten lopen. Et voilá!

En wat heel bijzonder was: in Opheusden kwam de trein net voor acht uur binnen en bleef deze twee minuten stil staan. Motor ook uit. Ik keek op de NOS app naar de herdenking op de Dam. Op deze manier had ik nog nooit letterlijk stilgestaan bij deze dag. Het ontroerde me diep. Zeker ook vanwege de vele, vele verhalen waarvan ik deze twee dagen kennis heb kunnen nemen. De slachtoffers onder burgers en soldaten, de schade, de opbouw. Tijdens deze wandeltocht valt de ongelooflijke saamhorigheid van de dorpelingen op. Overal wordt gastvrij de deur opengezet van kerk of dorpshuis. Om de drie tot vijf kilometer kun je even pauzeren én in veel gevallen gelijk een mini-expositie bekijken, door de dorpelingen zelf in elkaar gezet. Het is te veel om op te nemen, maar mooi is het zeker. En waardevol voor de dorpelingen, kan ik me zo voorstellen.

Mijn starttijd is 10 uur, maar ik waag het erop. En ja, om negen uur mag ik mee met zo’n mooie ouwe gele streekbus (net als gisteren van het busmuseum uit Hoogezand). Jeugdherinneringen aan mijn dagelijkse reizen naar school komen boven. Met 20 minuten staan we op de plek waar we gisteren eindigden. In Woldendorp.

Kerk 1
Ik loop nog even een eindje terug naar het kerkje van Woldendorp, een hoog tuitelig geval op een kleine wierde, in de streekeigen rode baksteen, met romaanse en gotische kenmerken. Volgens 19e eeuwse bronnen gewijd aan Sint Petrus, maar ouder bronnenmateriaal ontbreekt.
Het kerkje is het restant van een 13e eeuwse kruiskerk die waarschijnlijk aan het eind van de middeleeuwen al gedeeltelijk werd gesloopt. Transept en koor verdwenen en wat er nu nog staat is het voormalige schip, met een extra travee met een dakruitertje die eind 19e eeuw werden gebouwd als vervanging van de oude toren.
De oorlog bracht de kerk veel schade, een paar dagen voor de bevrijding gingen kap, dakruiter, klok en het volledige kerkmeubilair verloren. Direct na de oorlog werd het kerkje volledig gerestaureerd.

Langs lange rechte polderwegen loop ik op de Johannes Kerkhovenpolder aan. De wind is strak noord en vrij pittig. Het is bewolkt en zo nu en dan is er een beetje regen. In de verte zijn de Dollarddijken goed te zien.
De polder is ingepolderd in 1875-76, niet zoals gebruikelijk door aangeslibt gebied te bedijken, maar door directe indijking van een stukje Dollard. Kerkhoven, een Amsterdams bankier, had het plan opgevat de hele Dollard in te polderen. Zover is het niet gekomen.

Bunker 1
Het is dan nog een klein eindje en dan zit ik aan de koffie in bezoekerscentrum Dollard, aan de voet van de dijk en dicht bij Batterij Fiemel.
De enorme grijze betonnen kolossen zijn te bezichtigen. Ik loop de eerste bunker even in en dan ga ik naar de tweede betonnen kolos.
Er hebben nog veel meer gebouwen gestaan, ruim veertig, variërend van bunkers en barakken voor de bemanning tot opslagplaatsen. Het meeste is gesloopt.
Het grootste bouwwerk is grotendeels open en er bovenop staat een blauwgeverfd stalen constructie die een kanon moet visualiseren. Het was het onderstel van een kanon. Een deel van een grote opening dichtgezet met bakstenen.
Er is een meneer die uitleg verstrekt en hij vertelt dat na de oorlog deze ruimte werd gebruikt om NSB-ers en SS-ers gevangen te zetten. Daarom moesten de openingen dichtgezet worden. Lang duurde het niet, want het regime was beestachtig en werd de militaire leiding echt te gek.

Batterij Fiemel was onderdeel van de Atlantikwal, de meer dan 5.000 km lange verdedigingslinie langs de westkust van Europa. Gebouwd om een invasie vanaf zee af te slaan.

Met de trap ga ik de dijk op en dan kijk ik uit over de Dollard. Ik ruik de zeelucht, maar zie ook meteen een betonnen bouwwerk in de dijk. Het onderstel van een FLAK ofwel een Flugabwehrkanone.

Kerk 2
In Termunten, een mooi wierdedorpje, is de Ursuskerk open. Mogelijk was het gewijd aan de soldatenheilige Ursus van Solothurn (3e eeuw), een Romeins christen (en soldaat).
Ook weer zo’n Romanogotisch kerk, ook weer een restant van een grotere kruiskerk, maar hier is het koor bewaard en zijn transept en schip gesloopt in resp. de 16e en 17e eeuw. De vrijstaande toren stortte in de 19e eeuw in en daarop kreeg de kerk een dakruitertje.
In de gevechten in april 1945 werd de kerk geraakt door geschut van Batterij Fiemel en gingen het dak, de dakruiter, de oude gewelven, orgel en meubilair in vlammen op. In 1951 was het kerkje hersteld. Met een nieuwe toren aan de kerk.

Dorpje 1
We slingeren langs Termunterzijl, in 1601 ontstaan rond de sluis (zijl) in het Termunterzijldiep. Ook de van oorsprong 14e eeuwse Stadsweg eindigde hier. Vanaf Groningen via Appingedam, Farmsum en Oosterhoek kon je hier op de veerboot naar Emden.
In 1686 werd het dorp nagenoeg vernietigd tijdens een vloed terwijl bijna alle inwoners omkwamen. In 1725 werd een nieuwe sluis aangelegd, die er nog steeds is en kwam er ook weer bebouwing.

Herdenken 1
Net buiten het dorp staan wandelaars stil. Er hangt een vlag aan de kant van de weg, er ligt een prachtig wit bloemstuk en ik ga er ook heen.
In de grond zijn Stolpersteine te vinden voor de familie Cohen, een slagersfamilie, in 1942 via Westerbork naar Auschwitz en Sobibor gedeporteerd en daar vermoord.
Die Stolpersteine doen precies waar ze voor bedoeld zijn. We staan even stil, en struikelen mentaal.

Bunker 2
Iets verderop weer een wit boeket. Bij een Tobroek (of Tobruk). Dat is een soort bunker, waarvan de naam is afgeleid van Tobruk in Libië, waar deze voor het eerste werden gebouwd voor het Italiaanse leger.
Het bunkertje is hier geplaatst nadat het elders werd ontdekt.
De plek is niet willekeurig gekozen. In de slootswal vlakbij had de familie Groenhagen een privé schuilbunker gebouwd en daar schuilde men voor de gevechten in april 1945. Helaas lag de kelder in de vuurlinie en vermoedden de Canadezen dat er wellicht Duitsers verscholen zaten.
Dit liep rampzalig af.
19 mensen hadden hier hun toevlucht gezocht, toen de bunker werd geraakt.
Vader en moeder Groenhagen en nog twee anderen moesten dit met de dood bekopen.

Dorpje 2
We komen in Borgsweer, een klein dorpje, waar het heel gezellig is bij de 19e eeuwse dorpskerk. We kopen een kom soep, er is muziek, de kerk is open en er is daar een mini-tentoonstelling. En daar lees ik nogmaals het verhaal van de familie Groenhagen.

Dorpjes 3 en 4
We zijn inmiddels de industrie (de hele wandeling in de verte al te zien) dicht genaderd. Ik denk een kerkje te zien, ben het even kwijt en even later zie ik het weer. Het is het kerkje van Hevekes, een dorpje dat samen met Oterdum (verderop aan de Dollard) en Weiwerd moest wijken voor de uitbreiding van het haven- en industriegebied.
Van Weiwerd zijn twee  lege wierdes over, de dorpswierde en de kerkwierde. Mét kerkhof. Heel bizar om dit te zien.

Kerk 3
Ook in Farmsum is de kerk open. Ik was er al eens geweest voor een orgelexcursie. Er is een route door de kerk uitgezet en zo kunnen we het 19e eeuwse gebouw goed bewonderen.
En heel leuk voor mij: een wandelaar kruipt achter het rugpositief dat beneden staat opgesteld en bespeelt het. Toch nog een beetje orgelmuziek dit weekend!

De wandeltocht eindigt bij de Hervormde Kerk van Delfzijl. We worden verwelkomd met doedelzakmuziek, ik haal mijn laatste stempel en krijg een mooie medaille mee met de tekst ’80 jaar bevrijding’.

Herdenken 2
Onderweg naar huis heb ik ruimschoots de tijd om nog te herkauwen op alles wat ik in twee dagen heb gezien en gelezen. En dan die herdenking op station Opheusden, dat was echt een waardige afsluiting van deze wandeltweedaagse.