Het is al meer dan tien jaar geleden dat ik oog in oog stond met Michelangelo’s meesterwerk: zijn Pietà. Dit marmeren beeld van de gestorven Jezus, vastgehouden door zijn moeder Maria, is van een grote schoonheid én droefheid. En juist dit beeld wordt vandaag in de orgeltocht voor mij voelbaar.

Op mijn speedpedelec arriveer ik in Zaltbommel, Gelderland. Ik nader vanaf de Heksenwal en bezie de kerk daarom eens van een andere kant.
Het is druk bij de ingang en langzaam stromen de ongeveer 200 deelnemers naar binnen. Ik zoek een plek op om goed te kunnen luisteren én kijken (naar de grote videoschermen) en ik vind die in de grote koorbank die tegen de afsluiting van het koor staat. Monumentaal gebeeldhouwd eiken, donker van ouderdom, en boven mijn hoofd de heilige Laurentius.

De kerk heeft een vroeg 14e eeuws koor, dat erg laag is vergeleken bij het hoge schip, dat uit het midden van de 15e eeuw stamt. Aan de westkant aan de torenzijde hangt het immense Wolfferts-Heijneman orgel. Excursieleider Sietze de Vries wijdt uit over het orgelfront, hoe mooi dat in balans is. Ter vergelijking staat er in ons gidsje een tekening van het Wolfferts-orgel uit de Laurenskerk in Rotterdam (dat in de oorlog verloren ging), waar de verhoudingen minder goed getroffen waren.
Verhoudingen, dat woord zal vaker vallen vandaag. Een orgel kan er fraai uitzien aan de buitenkant, maar de binnenkant is van veel groter belang. Als orgelbouwer moet je een concept in je hoofd hebben, van wat het orgel moet kunnen en hoe dat moet klinken. En wat je opdrachtgever er mee wil.

De orgels van voor de Reformatie waren bedoeld om te improviseren op de Gregoriaanse melodiën en literatuur te spelen. Na de Reformatie werd een orgel ingezet voor gemeentezang, maar met een kerk vol volk heeft een orgel body nodig. Het moet de gemeentezang kunnen sturen en begeleiden en daarvoor heb je andere (en meer) registers en stemmen nodig.

Als zo’n orgel klaar is, de binnenkant dus, het pijpwerk, dan vindt een voorintonatie plaats. Dan is het klankkarakter in grote lijnen vastgesteld. Staat alles uiteindelijk op z’n plek in de orgelkas, dan komt de intonateur zijn belangrijke werk uitvoeren.

Wikipedia zegt het zo: Het intoneren van een orgel is het bewerken en afregelen door een intonateur van de pijpen van een pijporgel. De intonateur bepaalt de totaalklank en de stijl van het orgel door de pijpen te bewerken tot de gewenste klank is bereikt. De verschillende registers van het orgel worden pijp voor pijp geïntoneerd, waarbij de intonateur er tevens voor zorgt dat de verschillende registers samen een mooie totaalklank vormen.

Uiteraad speelt ook het gebouw een grote rol bij de intonatie. Hoe weerkaatst het geluid vanaf wanden en muren. We kennen allemaal wel gebouwen waar de akoestiek niet goed is. Te lange of te korte of zelfs geen nagalm. Dan wordt spelen en daarbij zingen zwaar.

Het orgel in Zaltbommel is uit 1786, maar er zit nog wat pijpwerk in uit 1723 en zelfs uit 1590, maar als er goed geïntoneerd is, kun je dat niet meer horen.
Al in 1796 werd het orgel gewijzigd en uitgebreid door Heijneman. In 1944, bij het naderen van de bevrijdingslegers werd het pijpwerk opgeslagen en in 1947 teruggeplaatst.

Sietze stelt alle registers aan ons voor en gaat daarna improviseren op de kruiswegstaties uit de Rooms-katholieke traditie.

• Jezus wordt veroordeeld: hier klinkt Psalm 118 als een overgang van Palmpasen naar Goede Vrijdag.
• Jezus neemt het kruis op zich: hier klinkt ‘Jezus, leven van ons leven’.
• Jezus valt voor de eerste keer: een improvisatie over het lied ‘Met de boom des levens wegend op zijn rug’
• Jezus ontmoet zijn moeder: Psalm 22 vs 9 klinkt. In de berijming staat: Door U ontving ik liefdevol en zacht rust bij mijn moeder.
• Simon van Cyrene helpt Jezus het kruis dragen: hier klinkt psalm 56. ‘U hebt mijn leven aan de dood ontrukt, mijn voet voor struikelen behoed.’

Als ik de kerk uitloop, blijkt het prachtig weer te zijn en even later stuif ik op mijn fiets de stad uit, de dijk op naar Gameren. Ik doorkruis de Bommeler Waard en over de Wilhelminasluis bij Andel kom ik in het Brabantse Land van Heusden en Altena, want daar is onze volgende stop: de Martinuskerk van Woudrichem.

Deze 15e eeuwse laatgotische sober uitgevoerde kruiskerk heeft een rijk versierde toren die maar 34 meter hoog is. De kerk is van binnen eenvoudig, met banken, witte muren en groen houten plafond.

Het orgel is daarentegen is helemaal niet eenvoudig, maar glinsterend en met veel gouden ornamenten versierd. Ik schiet in de lach als ik het bordje op de pilaar onder het orgel lees: ‘De verbruikers van de tabak worden verzocht zich van spuwen te onthouden.’ Ik hou van zulke dingen. Het geeft aan dat de mensen vroeger ook maar gewoon mensen waren.

De kas van het orgel is eind 17e eeuws en stond ooit in de Kloosterkerk in Den Haag. In 1864 is het orgel naar Woudrichem verplaatst en 1907 werd er een nieuw orgel in de kas gebouwd en in 1979 weer. Door Blank, in de tijd dat neobarok hoogtij vierde. Toch is het geen typisch neobarok orgel geworden.

Na een presentatie van de registers gaat Sietze verder met het thema van de kruiswegstaties.

• Veronica droogt het gelaat van Jezus af: Sietze improviseert over ‘De wereld is van Hem vervuld, die ’t kennen gaat te boven’. De tekst ken ik niet, de melodie wel als een kerstlied.
• Jezus valt voor de tweede maal: weer komt psalm 22 voorbij, in de protestantse traditie toch de psalm voor de Stille Week.
• Jezus troost de wenende vrouwen: de melodie van psalm 51 klinkt, de boetepsalm van David, omdat Jezus eigenlijk niet troost maar hen vraagt liever om zichzelf en hun kinderen te huilen.
• Jezus valt voor de derde maal: Sietze preludeert op het openingskoor van de Matteus Passion van Bach, op het koraal dat door het kinderkoor wordt gezongen: ‘O Lamm Gottes, unschuldig’.

We hebben nog een uur en dan zijn we welkom bij de Grote Kerk van Gorinchem, Zuid-Holland. Over de dijken rijd ik naar de grote brug over de Merwede en als ik bij de grote toren (ook wel Sint-Janstoren genoemd) sta, blijkt de kerk nog niet open te zijn. Ik heb eigenlijk best trek en verorber een bakje kibbeling bij de visboer. Eenmaal binnen is er koffie en thee met een petit fourtje of een eclair.

We zijn in een totaal andere kerk, een neoclassistisch bouwwerk uit de 19e eeuw. De oude kerk uit de 13e eeuw (gewijd aan Sint-Martinus of aan Sint-Johannes) was na het vertrek van de Fransen in 1813-1814 beschadigd door beschietingen en werd alleen nog bij goed weer gebruikt. in 1844 werd de kerk gesloten en niet lang daarna afgebroken. In 1851 kon de nieuwe kerk in gebruik genomen worden, met drie beuken, een grote lichtbeuk middenboven en romaanse en classistische elementen. Helaas heb ik geen foto’s van de buitenkant, want de kerk wordt gerenoveerd en staat compleet in de steigers.

Het orgel is uit dezelfde tijd, nl. 1853 en past naadloos binnen dit gebouw, ook met romaanse rondbogen, strakke lijnen, wit en grijs, versierd met gouden accenten. En heel archaïsch drie beelden op de middentoren en de pedaaltorens, Koning David met harp en twee bazuinengelen, dat dan weer wel.

Sietze vertrekt naar boven en laat ons de registers horen en daarna volgt een half uur lang improvisatie over de laatste staties.

• Jezus wordt van Zijn klederen beroofd. Er klinkt eerst een dodenmars en daarna een verscheurende improvisatie over psalm 22 over het vers ‘Ze verdelen mijn kleren onder elkaar, werpen het lot om mijn gewaad.’
• Jezus wordt aan het kruis genageld. Bijzonder hoe bij de Stille Week toch ook een romantische melodie kan klinken. ‘When I survey the wondrous cross‘
• Jezus sterft aan het kruis. In psalm 31 staat ‘In uw hand leg ik mijn geest’. Na deze improvisatie blijft het doodstil in de kerk.
• Jezus wordt van het kruis afgenomen. Deze statie wordt gecombineerd met het avondmaalslied: ‘Schmücke dich, o liebe Seele‘
• Jezus wordt in het graf gelegd. Sietze eindigt met een Paasjubel over het lied ‘Ik zeg het allen dat hij leeft’.