De burgemeester zal deze dag nog wel eventjes heugen, denk ik. Aan het einde van het programma wordt hij uitgenodigd om samen met de tweede organist de balgen van het orgel te trappen, zodat de eerste organist het uitleidende stuk kan spelen.
Tuurlijk zal het van te voren zijn besproken, maar ook balgentrappen moet je leren, dus duurde het even voordat de tonen van Vierne’s Carillon de Westminster klonken.

Ik ben vanmorgen afgereisd naar Deventer, waar het landelijk startschot wordt gegeven van de Nationale Orgeldag, de 24e editie. Volgend jaar een jubileumjaar, denk ik maar zo?
Het officiële programma is gelukkig in deeltjes opgeknipt, zodat de niet al te lange toespraken worden afgewisseld met orgelspel. Op maar liefst vier orgels, door twee organisten.

Lebuïnuskerk
Om stipt 10.30 uur begint Kirstin Gramlich met het Allegro uit het Concerto in G dur van Bach op het Holtgräve-orgel. Het orgel was de avond ervoor officieel in gebruik genomen na een grondige restauratie.
Het orgel stamt uit 1839 en werd gebouwd door de uit Duitsland afkomstige Johann Heinrich Holtgräve. Hij kreeg de opdracht om pijpwerk van het reeds bestaande orgel te hergebruiken. Dat oude orgel (1665) was van de hand van de orgelmakers Bader en later (1722) uitgebreid door Franz Caspar Schnitger, zoon van de beroemde Arp. De orgelkas stamt vermoedelijk ook uit de 17e eeuw en is in later tijd prachtig versierd met beelden van koning David met zijn harp, twee grote lieren, twee grote engelen met bazuinen, twee liggende engelen met bugels en rondom de klok twee beeldjes die de dood en de tijd verbeelden.
Het orgel is eigenlijk vrij klein ten opzichte van de enorme gotische hallenkerk (99 meter lang), gebouwd tussen 1450 en 1525, die zelfs nog enige tijd een bisschopskerk was (tot 1580 toen de calvinisten de kerk in bezit namen).

We verhuizen richting het koor waar Wim Diepenhorst achter het vrijstaande klavier van het koororgel kruipt. Het orgel zelf staat op pilaren achter de kooromgang en is gebouwd tussen 1942 en 1950 door Van Leeuwen. Wim speelt samen met violiste Helbertine Hylkema Tanti anni prima van Piazolla.
Vervolgens verplaatsen we ons naar de Magistraatskapel waar de luiken van het Hess-kabinetorgel zijn opengezet. De foto in het programmaboekje toont het met dichte deuren en dan is het precies een kabinet, een grote mooie kast in prachtig hout. Het orgel stamt uit 1765 en stond vanaf 1969 in de studio van de NRCV, vanaf 1988 in de Pieterskerk in Utrecht en sinds 2022 hier in Deventer. Ook hier weer orgel en viool in een prachtig stuk van Bach, de Sonate in G-dur.

We verhuizen terug naar het middenschip en Kirstin speelt op het grote orgel een predude van Fanny Mendelssohn, inderdaad zus van. De burgemeester opent officieel de orgeldag met een toespraak en dan komt het kleinste orgel van vandaag in stelling: een kistorgel uit 2008 van de firma Klop. Twee rijen pijpen zorgen ervoor dat het multi inzetbaar is. De ene reeks is voor samenspel met andere instrumenten, de tweede is afgestemd op de andere orgels in de kerk. En wat speel je op zo’n snoepdoosje? Mozarts Adagio für Glasharmonika en één van de registrantes speelt hierbij op een vogelfluitje. Echt geweldig.
Na een exposé van Wim Diepenhorst over hoe hij de toekomst van de Nederlandse orgels ziet, gaat hij samen met de burgemeester naar de balgenkamer om voor voldoende lucht te zorgen, zodat Kirstin kan spelen.

Hemony
Ik loop even door de stad en langs de IJssel. Ik zoek een plekje waar ik rustig kan genieten van het volgende concert, op het beiaard van de Lebuïnustoren. De toren had in 1609 al een klein klokkenspel. In 1613 kreeg de toren een koepelbekroning naar een ontwerp van Hendrick de Keyser, waar een klokkenspel van een Kamper klokkengieter kwam te hangen.
De gebroeders Hemony leverden in 1642 de eerste werkelijk gestemde beiaard af aan Zutphen. Uiteraard wilden ze meer carillons verkopen en daarom schreven ze diverse steden aan met hun (uiteraard niet positieve) mening over het klokkenspel ter plaatse. Zo ook Deventer. En ja, in 1646 kregen ze de opdracht voor 25 klokken. Keurmeesters? Lucas van Lenninck, beiaardier van Deventer, en jonkheer Jacob van Eyck, de blinde beiaardier en fluitist van Utrecht.
Door de eeuwen heen kwamen er klokken bij, raakte het instrument verwaarloosd, liep het oorlogsschade op, maar nu zijn er nog steeds 23 Hemony-klokken en telt het in totaal 53 klokken. De stadsbeiaardier van Dokkum geeft een prachtig en zeer divers concert terwijl ik een mooie luisterplek heb bemachtigd op een terrasje.

Penninckhuis
In 1583 liet Herman Penninck deze woning met poortgebouw en pronkgevel bouwen. In 1686 kwam het in bezit van de katholieke familie Van Hövell die er een schuilkerk in lieten bouwen. In de 19e eeuw werd het weer een woonhuis dat in verval raakte. De doopsgezinde gemeente kocht het pand, liet het restaureren en een nieuwe kerkzaal bouwen. Door Kuipers, T.E. Kuipers, niet Pierre. Deze Kuipers ontwierp niet alleen de zaal maar ook de preekstoel en het orgelfront.
Het orgel zelf is van de hand van Maarschalkerweerd. Na ingrijpende wijzingen in 1949 door Van Leeuwen is het concept van Maarschalkerweerd niet meer aanwezig. In 2000 is het uitgebreid gerestaureerd.
Organist is vanmiddag Caspar Rodijk die een sonate van Mendelssohn speelt, gevolgd door de prelude, fuga en varaties van Franck en de kerksonate van Andriessen. Er is geen akoestiek in de kerk, wat bij de eerste klanken een beetje wennen is, maar het is een prachtig concert. Ik val zelfs bijna in slaap.

Bergkerk
Hoog en imposant steekt de 12e/13e eeuwse Bergkerk boven de huizen uit. De straatjes er naar toe lopen allemaal omhoog, naar het oude rivierduin waarop deze voormalige Sint Nicolaaskerk is gebouwd.
Maurits Bunt is titulair organist van het Holtgräve–orgel in deze kerk. Het orgel uit 1841-1843 is eigenlijk vrij klein en benut niet de volledige hoogte. Om die hoogte te vullen staan er werkelijk enorme beelden van koning David en twee engelen op de orgeltorens.
Maurits vertelt dat orgel een prachtige klanksynthese heeft, ofwel elk register dat hij bijtrekt kleurt met de anderen tot een nieuwe klank, waardoor er veel mogelijkheden zijn.
En dat laat zijn programma ook zien. C.Ph.E Bach (fantasie en fuga in c-moll) en Marchand (trio) uit de barok, drie Renaissance dansen uit Gdansk, de Toccata fuga van Eben, een 20e eeuwse componist en een improvisatie over een Engelse hymne.

Terzijde: Volgens een legende woonden er in Deventer twee zussen, Martha en Beatrix. Ze kwamen onder de indruk van een ridder die in Deventer was gekomen. Beiden streden om zijn gunst. Beatrix trouwde met de ridder en verliet Deventer en dus Martha. Martha liet daarop de kerk bouwen met een westwerk met twee torens. De een is iets langer dan de ander, want Martha en Beatrix verschilden ook in lengte.

Broederenkerk
Als een kerk zo heet, dan weet je zeker dat je van doen hebt met een voormalige kloosterkerk. De bouw is dan ook heel anders dan van een ‘gewone’ gotische kerk. Er is geen toren, alleen een kleine vieringtoren en geen onderscheid tussen schip en koor. De kerk is gebouwd tussen 1335 en 1338 in opdracht van Eleonora van Engeland, de hertogin van Gelre. Er was in 1300 op deze plek al een franciscanerklooster gesticht.
Na de Reformatie ging de kerk over naar de protestanten, o.a. naar de Waalse gemeente. De kerk is zelfs even gebruikt als militair magazijn en kazerne. Sinds 1799 is het weer in bezit van de katholieke gemeenschap.
Eind 19e eeuw is de kerk vrijwel geheel opnieuw opgetrokken in neogotische stijl, maar de dakconstructie is nog middeleeuws.

Het orgel uit 1868 is van de hand van Ibach, een Duits-romantisch orgel. In Bergen op Zoom staat nog een orgel van zijn hand. Het orgel is in twee neogotische orgelkassen geplaatst aan weerszijden van het grote westvenster. Na een grondige restauratie werd het in 2014 opnieuw in gebruik genomen.
Marijn Slappendel, organist uit Culemborg, verzorgt een protestants programma, zoals hij zelf zegt. Na de prelude van Brahms volgen koralen van Brahms en Bach en hij eindigt met Mendelssohns prachtige Vater Unser.

Nogmaals Lebuïnus
Als ik de kerk voor de tweede keer deze dag binnenloop zijn vrijwel alle stoelen bezet (want dat moet ik wel zeggen, de concerten worden meer dan goed bezocht). Ik ga bij de preekstoel op het liturgisch podium zitten. Wim Diepenhorst en Kirstin Gramlich zullen, solo en vierhandig, het Holtgräve-orgel bespelen, terwijl drie mannen zich naar boven haasten om de balgen te trappen. Want dit hele concert wordt met getreden wind gespeeld.

Er klinkt muziek van Beethoven, Frescobaldi, Sweelinck en Schumann. Kirstin speelt van Clara een prelude in g-moll en aansluitend van Robert de fuga in g-moll over de naam Bach. En besloten wordt met de Danse Macabre van Saint Saëns.

Terzijde: een orgeltrapper wordt ook wel een calcant genoemd. En dat is ook de naam van een register. Er hoeft nl. niet continu getreden te worden. Als de balgen vol genoeg zijn, kun je even stoppen, maar je moet wel weten wanneer je weer moet beginnen. En daarvoor trekt de organist het register ‘Calcant’ uit. In de balgenkamer rinkelt dan een belletje, de calcantenbel, en dan moeten de balgentreders weer aantreden.