Bij het Veerhuis van Opheusden vind ik het al tijd voor een pauze. Het is bijna te warm om te fietsen, maar op het terras is het goed toeven. Ik kijk uit over de Nederrijn en aan de overzijde rijst de Grebbeberg op.

Kanaal
Na de oversteek ga ik richting die berg, maar sla net ervoor af om langs het Valleikanaal te fietsen. Ik zal dit water blijven volgen tot ik in Veenendaal ben.
De Grebbeberg is genoemd naar het gehucht De Grebbe dat hier onderaan de berg lag. Dat gehucht was weer vernoemd naar het water waar ik langs fiets: het Valleikanaal.
Het Valleikanaal in de huidige vorm loopt van Rhenen (aan de voet van de Grebbeberg) naar Amersfoort waar het om het oude stadscentrum heen in de Eem uitkomt. Het werd in deze vorm aangelegd in de jaren 1935-1941 in het kader van de werkverschaffing, deels ter versterking van de Grebbelinie. Maar delen van het kanaal bestaan al heel erg lang. Het volgt de lopen van diverse beken en tussen Rhenen en Veenendaal is het de vergraven loop van het riviertje de Grebbe.

Terzijde: Grebbe of greb betekent sloot als landafscheiding of ontwatering. Vgl. greppel. Het is een afleiding van het werkwoord graven.

Goud
Al fietsend langs het kanaal kom ik langs een natuurgebied waar de vroegere hooilanden in ere worden hersteld. Ik probeer me voor te stellen dat vanaf de Veluwe, ver achter me, tot aan de Grebbeberg voor me één groot veenpakket lag met her er der iets uitstekende zandheuvels. Dit pakket was misschien wel hoger dan dat ik lang ben. En dat veen, daar was het om te doen.
Dit zeer dunbevolkte moerasgebied werd interessant aan het eind van de Middeleeuwen. En dat heeft alles te maken met: geld!
Een moeras bevat veen en als je veen droogt, heb je turf. En turf levert geld op, veel geld. Het wordt het ‘bruine goud’ genoemd.

Graven
Hoe krijg je dit veen ‘boven water’? Door kanalen te graven met tweeledig doel. Het water vloeit af en dus kun je het veen laten drogen. En je hebt een afvoerkanaal voor diezelfde turf.
En dus geeft David van Bourgondië, bisschop van Utrecht, in 1473 opdracht om vanaf de Rijn een kanaal het veen in te graven. Hierbij werd de loop van veenriviertje de Grebbe gevolgd. In het Stadsmuseum Veenendaal hangt een kleine afbeelding van deze David. Het lijkt wel of hij de koorkap aanheeft die in het Catharijneconvent in Utrecht te bewonderen is.
Bekend is dat David zelf bij het graven is komen kijken. Het is hier grensgebied tussen het Sticht van David zelf en het hertogdom Gelre en hij waarschuwt de gravers dan ook om vooral niet op Gelders gebied te komen. Want daar komt oorlog van.
David financieerde het kanaal, maar verkocht vergunningen voor veenafgravingen aan de grondeigenaren en zo verdiende het kanaal zichzelf terug.

De eerste veenarbeiders en hun gezinnen gaan aan het kanaal er wonen in kleine groepjes en zo ontstaat heel klein Veenendaal. De naam wordt voor het eerst genoemd in een boek uit 1612 als Vennendal.
De Grift loopt in 1546 tot op de plek waar ik nu ben, centrum Veenendaal. De Grift mocht na toestemming van Karel V in 1546 verlengd in zowel westelijke als noordoostelijke richting.
Van alle waterlopen en sluizen en verlaten uit de turfwinningstijd is vrijwel niets meer over. Alleen het Valleikanaal dat de Grift volgt is er nog en in het centrum is op sommige plekken een grachtje te zien.

Hoe win je turf?
Eerst werd het riet in een plas gemaaid. Dit riet werd over een aangrenzend stuk grond uitgespreid. Met de baggerbeugel werd de bagger uit de veenplas geschept in de aak. In de aak werden bagger en riet gemengd. Met aak voeren de turfstekers naar de akker. Kruiwagens met bagger werden over de akker verspreid in een laag van ca. 25 cm. Met turfplankjes onder klompen liepen de turfstekers over akker om de laag bagger aan te stampen en zo het water er uit te persen.
Met een afschrijfapparaat bracht men een rechthoekig lijnenpatroon aan op de aangestampte laag. Het drogen duurde enkele weken en dan kon de turf gestoken worden. In koepels opgestapeld kon het mooi drogen. Zo’n koepel, waarin de wind vrij spel had, werd een ‘vuur’ genoemd .

Wol
Veenendaal is niet alleen bekend vanwege het veen (de naam alleen al), maar ook van de textielbedrijven.
In de winters hadden de veenarbeiders geen werk en dus geen inkomsten. Daarom kocht men wol van boeren in de omgeving. In de Gelderse Vallei en op de Veluwe werden veel schapen gehouden. De veenarbeiders bekwaamden zich in het wassen, kammen, spinnen en weven van de ruwe wol.
Door de industrialisatie liep de huisvlijt terug en werd de wol steeds meer in fabrieken bewerkt. Deze fabrieken onstonden uit lokale wolkammerijen, maar ook omdat fabrikanten van buiten Veenendaal zich hier vestigden. De veenwinning was tanende, al sinds het midden van de 18e eeuw, en de veenarbeiders gingen met hun kennis van wolbewerking in de textielfabrieken aan de slag.
Deze industrie is nu helemaal verdwenen uit Veenendaal, maar men heeft van enkele fabriekspanden de voorgevel laten staan en daarachter nieuwbouw gepleegd. Dat geeft het centrum net wat karakter.

Sigaar
Er hangt een groot bord van Ritmeester Sigaren en inderdaad werd Veenendaal ook een centrum van tabaksindustrie. Op de Utrechtse Heuvelrug rond Amerongen en Rhenen werd al vanaf 1615 tabak verbouwd. De warme zuidhellingen werden bemest met schapenmest en de tabaksplant deed het daar goed. Na droging in de tabaksschuren, werd het blad doorverkocht voor bewerking.
In Veenendaal werd al eeuwenlang tabak in huisvlijt verwerkt tot pruim-, snuif- en pijptabak. En in de loop van de 19e eeuw kwam daar de sigaar bij.
Ook deze industrie is vertrokken uit Veenendaal.

Water
Wonen in een vallei heeft een nadeel. Je woont laag en kunt met wateroverlast te maken krijgen. In februari 1855 trad na een zeer strenge winter met veel sneeuw de dooi in. Het water in de Rijn steeg alarmerend. De sluizen aan de Grebbedijk en bij de Roode Haan werden in gereedheid gebracht om water te kunnen lozen, mocht de dijk doorbreken.
En dat gebeurde. Op 5 maart 1855 werden vanaf de Wageningse Berg vier kanonsschoten gelost. De Grebbedijk was doorgebroken. Het water kwam met volle kracht de Vallei in en nam zware ijsschotsen mee. Tot aan Amersfoort stond het land onder water. Er waren zeker dertien slachtoffers te betreuren en de materiële schade was erg groot.

Stad?
Het museum noemt zichzelf Stadsmuseum, maar dat is gebaseerd op de grootte van de plaats, niet op een document met stadsrechten. Het turfwinningsdorp heeft van David nooit stadsrechten gekregen.
Naast alle informatie over Veenendaal en omgeving, heeft het museum een tijdelijke tentoonstelling van Ton Schulten uit Ootmarsum. En daar word ik zo blij van…

David
Hij stamde uit het roemruchte huis Bourgondië en werd in 1426 geboren in Atrecht. Zijn vader was niemand minder dan Filips de Goede, de hertog van Bourgondië. Via zijn vader stamde hij uit het koningshuis van Frankrijk. Zijn moeder was Colette Casteleyn. Prachtige naam, maar zij was één van de vele maitresses van Filips. (Filips had drie wettige kinderen, 24 maitresses en tenminste 18 onwettige kinderen.)
Hij kreeg wel de naam van zijn vader en de politiek bewuste Filips gaf hem in 1456 de positie van bisschop van Utrecht. Op deze manier kon Filips een meer centrale Bourgondische controle over de Nederlanden uitoefenen.
David was hiervoor bisschop van Thérouanne (1451-1456) en daarvoor (als 12 jarige!) proost van de Sint Donaas in Brugge en kanselier van het graafschap Vlaanderen.

Bisschop van Utrecht werd hij niet zomaar. Het is de tijd van de Hoekse en Kabeljauwse twisten en de Utrechtse kapittels hadden Gijsbrecht van Brederode, een Hoeksgezinde, als bisschop gekozen. Het Nedersticht (het huidige Utrecht) werd door Filips gedwongen David te aanvaarden via het verdrag van IJsselstein. Het Oversticht (het huidige Overijssel) had nog meer dwang nodig en er onstond een burgeroorlog.
David vluchtte (het is 1459) naar Wijk bij Duurstede, waar hij net het kasteel had gekocht.

Tussen 1470 en 1477 was hij, mede door de macht van Bourgondië op de achtergrond, de machtigste bisschop van Europa. Na de dood van halfbroer Karel de Stoute ging het David niet meer voor de wind. Weer opstand van de Hoekse partij, een nieuwe burgeroorlog, gevangenschap, Utrecht terug veroveren, weer verdreven worden. En vervolgens zijn financiën proberen te herstellen, terwijl de Habsburgers op het toneel verschijnen.
In 1496 sterft hij en hij wordt in de Grote Kerk van Wijk bij Duurstede begraven.

*****

Ik zie een buienfront naderen, maar durf het toch aan om naar huis te fietsen. Vanuit het lage Veenendaal ga ik de heuvel op, richting Elst, om met de pont naar Ingen over te steken. Het begint wat te regenen, maar het is te warm om me daar druk om te maken.