Op het station zoek ik even op of ik alvast een kaartje kan kopen voor de tentoonstelling. Nee, allemaal uitverkocht. Oei, en nu?
Ik besluit toch maar verder te reizen en te hopen dat er bij het museum nog losse kaarten te koop zijn. En jawel, dat blijkt het geval.

Het is maar goed dat er een stamboom is afgebeeld in de tentoonstelling, twee zelfs als je de tijdlijn meetelt. Want je bent de draad zo kwijt.
Zo is Jan de Oude jonger dan Pieter de Jonge en zijn er meerdere Pieters en Jannen en Davids.

Mayken is de stammoeder, zogezegd. Zij huwde haar 16 jaar oudere man, Pieter Coecke van Aalst, al een bekend kunstenaar in Antwerpen. Met 32 is ze weduwe met in elk geval één kind, Mayken van 5.
De dochter trouwt met een 20 jaar oudere man, ook een kunstenaar. Ook zij blijft achter als jonge weduwe van 24 met twee zoontjes van 4 en 1 jaar.

Oma Mayken neemt het jonge gezin onder haar hoede inclusief de erfenissen van haar man en haar schoonzoon. Ze is daarnaast kunsthandelaar en ook uitgever.
Zij leidt haar kleinzoons op in aquarelleren en laat hen les nemen in de schilderkunst. De voorbeelden van hun vader en hun opa hadden ze tot hun beschikking.
De kleinzoons volgen in de voetstappen van vader en opa en worden zelf beroemde kunstenaars. Veel van hun werken zijn geïnspireerd door (en soms kopieën van) het werk van hun beroemde vader.

Doordat de familie telkens introuwt bij andere kunstenaarsfamilies (Janssen, Teniers, Van Kessel, Quellinus) wordt het een heel vertakt netwerk, dat zich uitstrekt over de Lage Landen tussen 1550 en 1700.
We hebben het over de familie Brueghel.

We kennen allemaal de Boerenbruiloft van Pieter Bruegel. Ik herinner me advertententies uit de jaren ’80 waar dit schilderij werd gebruikt, maar het stond ook op placemats van pannenkoekenrestaurants.

En misschien wel het allerbekendste: de Spreekwoorden van Pieter Bruegel. Ik heb een versie gezien in Berlijn en hier in Den Bosch hangt een versie uit Lier in België. Want de Brueghels schilderden veel en ook nog eens veel dezelfde taferelen en ze maakten kopieën van elkaars werk, zelf of met hun leerlingen, want er was veel vraag naar hun schilderijen.

De Spreekwoorden is zo’n schilderij waar je wel een hele dag voor kunt staan. Telkens ontdek je weer iets en je kunt schateren van het lachen om de komische tafereeltjes.

Vergelijkbaar, maar toch net iets anders zijn de schilderijen die ogenschijnlijk dorpstafereeltjes uitbeelden. Veel mensen op de been, het is winter, vuren branden, mensen lopen met mantels om.
Maar als je goed kijkt, beeldt het ene schilderij de volkstelling in Bethlehem uit. Ergens in alle gewemel loopt Jozef (timmermansgereedschap op de rug) met een ezel aan het touw met daarop de zwangere Maria.
Het andere schilderij laat je nog meer zoeken. In alle drukte zie je bijna niet dat in de linkerhoek onderin drie mannen zich buigend naar binnen wurmen in een hutje. Achter hen staan nog meer mensen te wachten.
De drie mannen zijn de Wijzen uit het Oosten, de drie Koningen.

De Brueghels waren ook vernieuwers. Bij hen werden landschappen op zich zelf staande schilderonderwerpen. Jan Brueghel de Jongere (kleinzoon van Pieter Bruegel) begon met het schilderen van bloemstillevens, onder invloed van zijn vrouw Anna Maria Janssens, die in dat genre zeer bedreven was. Jan van Kessel de Oude (achterkleinzoon van Pieter Bruegel) was geniaal in het weergeven van vlinders en schelpen.

Hun netwerk was groot en belangrijk. Zo behoorde een groot schilder als Peter Paul Rubens tot hun inner circle, als peetvader bij de doop van hun kinderen, maar ook als medeschilder van grote doeken.
Clara Eugenia Brueghel (kleindochter van Pieter Bruegel) was hoofd van het klooster van Mechelen en had daardoor een groot en belangrijk netwerk van opdrachtgevers.

Terzijde: Pieter Bruegel (de Oude) komt waarschijnlijk uit het dorpje Breugel (dat we kennen als Son en Breugel). Zijn zoons schrijven hun naam met een h, als Brueghel.

Het was vanmorgen prachtig weer toen ik naar Den Bosch reisde, maar ik stap nu in een grijze wereld naar buiten. Het miezert zo nu en dan zelfs. Ik loop naar de Sint Jan. Ik wil even de kerk van binnen bekijken, maar helaas. Er staat een lange rij voor de kerk om de kerststal te bezichtigen. Dat wordt ‘m niet.