Ik sta te wachten op het station als het weer begint te regenen. Bui nummer vijf voor mij vandaag. De trein is iets verlaat en de regen striemt in mijn gezicht als ik de trein instap. Hè hè, warmte.

Het is vandaag een gure herfstdag, met inktzwarte luchten en felle opklaringen, regenbogen en hagel, windkracht vijf en een gevoelstemperatuur van onder nul. Maar ik huldig het adagium: de thuisblijver heeft ongelijk.

Na een lange reis beland ik in mijn geboortedorp voor familiebezoek. Ik had bedacht dat ik daarna de stad Coevorden met een bezoek moest vereren.

Thuis waren we meer op Hoogeveen gericht dan op Coevorden, hoewel we ongeveer even ver van beide plaatsen woonden. We kwamen wel eens in Coevorden, maar dat ik het ken, nou nee.

Één ding staat me nog wel goed bij, het destijds pas gerestaureerde kasteel, spuuglelijk omdat de prachtige bakstenen muren ossenbloedrood waren geverfd.

Na de erwtensoep vertrek ik te voet naar Coevorden, een wandeling van 13 kilometer, door het mij o zo bekende (en geliefde) landschap van de veenkoloniën. Ja, het is recht, het is plat, het is strak. En? Dat heeft ook een bepaalde schoonheid. En vandaag helemaal, met dit herfstweer. De hemel is hoog als er opklaringen zijn, de buien zakken in slordige flarden naar de aarde, en op een gegeven moment komt er een grijze muur naar me toe uit een inktzwarte lucht. Een hagelbui, die de weg voorziet van een witte korrellaag.

Gelukkig heb ik de wind in de rug en met de paraplu en een water- en winddichte jas hou ik het droog en warm en na 2,5 uur wandelen beland ik in Coevorden, waar ik een stadswandeling maak en het Stedelijk Museum in het oude arsenaal bezoek.

Coevorden lag zeer strategisch, op de handelsroute van Groningen naar Münster te midden van woeste gronden en moerassen. Vanaf 944 viel het onder het bisdom Utrecht en de naam Coevorden is voor het eerst opgetekend in 1036, bij de vermelding van Frederik van Coevorden.

Strategisch betekent ook altijd ellende, naast de welvaart die de ligging ook met zich meebracht. Er was al een mottekasteel, een omgrachte heuvel met daarop een waarschijnlijk houten gebouw, waarvan de kasteleins vaak overhoop lagen met de successievelijke Utrechtse bisschoppen. In 1227 mondde dit uit in de slag bij Ane, waarbij het bisschoppelijk leger in de pan werd gehakt door de Drentse boeren die de ruiters met hun zware maliënkolders naar een stuk moeras hadden gelokt. Terwijl ze hulpeloos wegzakten, werden ze door de aanhangers van de heer Van Coevorden met pijlen, speren, messen en knotsen afgemaakt. De strubbelingen tussen kasteleins en bisschoppen duurden tot 1402 toen de toenmalige heer Van Coevorden afstand deed van zijn rechten. In 1407 kreeg Coevorden stadsrechten.

In de 16e eeuw wordt er weer gevochten. In 1518 valt de stad in handen van Münster, in 1522 wordt het door de Geldersen veroverd. In 1536 komt het in handen van Gerard Schenck van Tautenburg die het namens Karel V inneemt.

Herbouw begint en het wordt een vestingstad met daarin het kasteel als aparte redoute, de laatste plek voor de verdedigers om zich op terug te trekken. 1581 en de Spanjaarden staan voor de deur voor een 11-jarig (!) beleg. In 1592 weten Maurits van Nassau en zijn neef Willem-Lodewijk van Nassau de stad te heroveren op hun beider neef Frederik van den Berg (inderdaad zoon van de heer van Huis Bergh in ‘s-Heerenberg). Maar de Spanjaarden brandden de stad nog wel even plat voor hun vertrek.

Herbouw begint, maar dit keer wordt het de modernste vestingstad van Europa. Menno van Coehoorn maakt er een prachtig symmetrisch geheel van, een lust voor het oog op een kaart. Zeven bastions, vernoemd naar de Zeven Provinciën, een brede gracht met daarin zeven ravelijnen, een radiaal stratenpatroon met de markt in het centrum.

In 1672 is het weer raak. Bisschop Bernard van Galen van Münster rukt op naar de noordelijke Nederlanden als flank van de legers van Lodewijk XIV. Hij verovert Coevorden. Zijn bijnaam is Bommen Berend, maar in Coevorden en omgeving staat hij ook bekend als Beernke de koeidief. Schoolmeester Mijndert van der Thijnen staat aan de basis van het ontzet van de stad. Door middel van biezen matten weten de legers van Carl von Rabenhaupt de door de Münsterse soldaten gehakte wakken in de dichtgevroren stadsgrachten te overbruggen. De koeiendief gaf niet op en 1673 bracht weer ellende maar het plan van de bisschop om de Vecht af te dammen werd zijn legers noodlottig. Door een storm ging het water de verkeerde kant op.

Als vestingstad had de stad inkomsten uit het garnizoen, maar ook uit het belang als doorvoerhaven voor turf. De veenkoloniën waar ik vandaag doorheen liep, zijn helemaal met de hand afgegraven. Kanalen, vaarten, wijken voor afwatering werden gegraven, turf werd met de hand gestoken en te drogen gelegd, voor afvoer via het water naar elders.

Coevorden verviel toen het meeste veen was afgegraven en toen kwam Napoleon ook even langs. In 1795 werden zijn legers als bevrijders ingehaald. In 1814 verlieten de Fransen de stad maar als cadeautje brandden ze nog wel wat van de stad af.

De vesting werd uiteindelijk ontmanteld en de stad breidde uit. Gelukkig zijn delen van de 17e eeuwse stad wel bewaard gebleven, zoals het stratenpatroon, het arsenaal, de gereformeerde kerk en delen van de omgrachting, nu een mooi wandelgebied.

In het museum bezoek ik de tentoonstelling ¡Adios, Españoles! over 1592. Heel bijzonder is de maquette met tinnen soldaatjes die een belegering voorstelt. Wist je dat tinnen soldaatjes geen speelgoed waren, maar gebruikt werden bij het opleiden van militairen?

In het oudste pand van Coevorden, een prachtig versierd huis uit 1531, zit Stadscafé Vancouver. Ik besluit daar de dag met een lekkere salade en koffie.

Opmerkelijk:

• Op de Markt staat een beeld van Ganzen Geesje. Zij brengt de vele ganzenhoedsters in herinnering die in de 19e en 20e eeuw (tot 1962) op de tweede maandag van november hun ganzen naar de markt brachten. Net op tijd voor de kerstmaaltijd. Nadat Coevorden een treinverbinding kreeg, eindigden veel ganzen op een Engelse kersttafel.
• In het museum ligt een replica van een spabijhou: een multitool avant la lettre, uitgevonden door Simon Stevin. Een houten steel die voorzien kon worden van drie uiteinden: een spade, een bijl of een houweel. Ideaal bij belegeringen omdat je snel kon werken zonder zware gereedschappen mee te sjouwen.
• Ik liep langs de Miljoenensloot. Parallel aan het Kanaal Coevorden-Zwinderen werd een sloot gegraven die maar bleef instorten. Geprobeerd werd met hout de wanden te stutten, zonder succes. Een Joodse dwangarbeider uit het werkkamp Geesbrug kwam met de oplossing: beton. De hele sloot heeft betonnen wanden en betonnen dwarsliggers die de wanden op hun plek houden. Na de deportatie van de Joden lag het werk stil. Na de oorlog moesten opgesloten NSB-ers het afmaken. De sloot kostte door de constructie veel geld, zie daar de bijnaam.
• De NSB-ers bouwden van natuursteen een bank langs de sloot en die staat er nog steeds.
• Ik gebruik tijdens dit soort wandelingen graag de website TopoTijdreis. Het is ontzettend leuk en leerzaam om te zien hoe onze wereld veranderd is.
• Een nazaat uit het geslacht Van Coevorden, de in Engeland woonachtige John Jasper Vancouver, werd in 1757 vader van zijn zesde kind, George. Als Brits militair ging George op expeditie naar het gebied waar nu de stad ligt die zijn naam draagt: Vancouver.
• Het kasteel van Coevorden is van zijn verflaag ontdaan en schittert in het avondlicht Het ligt duidelijk hoger dan de omringende stad en ook zijn er nog twee bastions te herkennen van de redoute.
• Een replica van het kasteel, op 80% van de ware grootte, is in 1986 door Coevorden aan Vancouver geschonken ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan. Ook een replica van het stadscafé staat in Vancouver.
• Coevorden is lang de enige stad van Drenthe geweest. Assen kreeg stadsrechten in 1809 van Koning Lodewijk Napoleon en Meppel in 1815 van Koning Willem I.
• Het kasteel van Coevorden is het enige in de provincie Drenthe.
• Coevorden betekent doorwaadbare plaats waar runderen het water konden oversteken. Oxford (UK) en Ochsenfurt (Dld) betekenen hetzelfde. Bosporus trouwens ook, maar dan in mythologische zin: het Griekse meisje Io zou in de gedaante van een koe deze zeestraat hebben overgestoken.