De paar stappen naar het busstation zijn voldoende om nat te regenen. Grote plassen op het plaveisel glinsteren in het lamplicht. Het is vroeg donker, deze oktoberdag. En het werd ook al laat licht vanmorgen. De hele dag regen, vanmiddag windkracht zeven, een magere zeven graden, een gevoelstemperatuur van nog geen twee graden. Het is me het weertje wel vandaag. Brrrr.

Waar ik ben? Weer eens in Groningen, op orgelexcursie, weer met Sietze de Vries, in het kader van het Schnitgerfestival 2023.

Om half zes ging de wekker en een uur later zat ik al in de trein. Op P&R Kardinge vertrok om half 11 de touringcar naar Uithuizen. Ondertussen vertelt historicus Reint Wobbes honderduit over het Groninger Ommeland. Hij lijkt wel een wandelende encyclopedie.

Uithuizen ligt op een landhaak, zoals Reint het noemt en hij laat me de kaart zien. En inderdaad, voor de wijde zeeopening van de Fivel groeide land aan in de vorm van een haak. De Fivel slibde dicht en dat proces werd een handje geholpen door de monniken die zich hier vestigden. Vanuit de kloosters werden voorwerken gebouwd van waaruit de bedijkingen werden uitgevoerd, elke keer een stukje verder, tot de Fivel nagenoeg verdwenen was.

Uithuizen wordt in de 10e eeuw voor het eerst genoemd. De kerk waar we vandaag te gast zijn is de oude Dionysiuskerk. Gebouwd in de typische rode baksteen, maar te zien is dat het ooit onder een pleisterlaag verscholen zat. De kerk heeft een 12e eeuwse toren die hoorde bij een oudere kerk. De huidige kerk is uit de 13e eeuw met een Gotisch koor uit de 15e eeuw. Terzijde: de klei bakte rood door het vele met oer doortrokken veenwater dat in de klei was getrokken, wat zorgt voor de typische uitstraling van kerken en huizen.

Er hangt een prachtig orgel uit de werkplaats van de beroemde Noord-Duitse orgelbouwer Arp Schnitger. Sietze de Vries vertelt kort hoe de Groningse landjonkers, die elkaar kenden en in elkaars families trouwden, tegen elkaar opboden. Jij een groot orgel in jouw kleine kerk, dan heb ik een groter orgel nodig in mijn veel grotere kerk. En zo kwam het dat vele kerken op het Groninger platteland mooie orgels hebben, groter en bijzonderder dan op grond van het inwonertal van de dorpen verwacht kon worden.

De kerk bevat uitbundig houtsnijwerk: orgelkas, preekstoel, doksaal en herenbank, alles schenkingen van de belangrijkste familie. De Alberda’s van Menkema woonden op de Menkemaborg in Uithuizen (borgen zijn de Groningse variant van kastelen, voortgekomen uit versterkte huizen). Hun rouwborden hangen tegenover de preekstoel.

Het is een groot orgel, zeker als je bedenkt dat de zijbeuk nog niet was gebouwd in 1700, toen Arp Schnitger het orgel opleverde.

Sietze laat ons horen wat het orgel aan stemmen bevat en speelt dan een langere improvisatie op een kerklied.

Op naar de goed verzorgde lunch in landgoed Ekenstein, waarna we naar Kantens vertrekken, een oud wierdedorp. De wierde zelf is waarschijnlijk al opgeworpen rond 600 voor Christus. Wierde is het goede woord, want zoals Reint me vertelt is terp een woord voor dorp, vgl Ureterp. Het woord terp is uiteindelijk van het dorp overgegaan op de wierde waarop het dorp stond.

Kantens is een radiaal dorp, met de bebouwing in een cirkel om de wierde met daarop de kerk.

De kerk is een Antoniuskerk, deels 12e, deels 13e eeuws, waarvan de toren wordt gestut door een werkelijk enorme steunbeer, nodig om verzakking te voorkomen. De kerk is een mix van Gotisch en Romaans. Gotische ramen op het zuiden, logisch want zonnig en dus licht. In de noordzijde zijn de Romaanse ramen grotendeels nog aanwezig. Het plafond is een trogplafond, met de zware eiken balken in een hoek en kleine gewelven daar tussenin.

Het orgel is uit 1661 en gebouwd door lokale orgelbouwers, die het vak in Noord-Duitsland hadden geleerd. Ook dit is een orgel wat heel groot lijkt voor de kerk. Maar wat pedaaltorens lijken, bevatten de pijpen van het hoofdwerk. Er is door de eeuwen heen wel wat gesleuteld aan het orgel, maar Sietze laat horen dat het orgel deed waarvoor het was gemaakt, ondersteuning en begeleiding van de gemeentezang. Hij eindigt de presentatie met een improvisatie over psalm 91.

Warffum is de laatste halte, waar rond het jaar 0 begonnen is met het opwerpen van de wierde. Een hele grote wierde is het, die ook valgen heeft, waar óp de wierde land- en tuinbouw werd bedreven.

We stappen uit bij de weem, de voormalige pastorie van het dorp. De gevel verraadt het niet, maar het oudste deel is uit 1250. We lopen omhoog naar de Sebastiaankerk, ogenschijnlijk een 19e eeuwse neogotische kerk.

De kerk dateert uit de 11e of 12e eeuw, maar dat is niet meer te zien, zowel binnen als buiten. Bij de kerk hoorde een Johannieter klooster of Commanderij, dat na de Reformatie is afgebroken. De kerk werd in de 16e eeuw vergroot met een koor en in de 19e eeuw werden de muren van het schip verhoogd en de Romaanse vensters vervangen door spitsboogvensters. En in 1895 werd de kerk voorzien van een lichtgele pleisterlaag waardoor je niets meer ziet van het oude gebouw. De toren is het enige dat nog enige ouderdom verraadt. Deze stamt uit 1638.

Het orgel is vroeg 19e eeuws, gebouwd door Freytag, die o.a. voor Hinsz heeft gewerkt. Hinsz was getrouwd met de weduwe van de zoon van Arp Schnitger en na de dood van Hinsz ging Freytag een partnerschap aan met de 3e generatie Schnitger, kleinzoon Frans Casper.

Freytag stierf nog voor de oplevering en het orgel is door zijn meesterknecht voltooid.

Sietze presenteert het orgel en mij verrast de mooie klank, vol en romantisch, maar niet wollig. Hij improviseert op een kerstlied als afsluiting van deze muzikale reis.

Tijd om naar huis te gaan, alleen de smalle straatjes worden onze buschauffeur bijna te machtig. Heel wat manoeuvreren komt er aan te pas, maar uiteindelijk zijn we op weg. Ondanks het weer met de regen en de stormachtige wind komen we veilig aan op Kardinge.