Brugstraat, zo heet de straat waaraan de boerderij staat waar ik geboren ben. Alleen, geen brug te zien! Wel vertelde mijn moeder dat toen ze net in het dorp woonde de brug voor ons huis heeft moeten openen (draaien, met de hand).

Nieuwlande, mijn geboortedorp, is een veenkolonie, een dorp ontstaan op een T-splitsing van twee veenkanalen, het Oostopgaande en het Dwarsgat. Langs het Dwarsgat lag een weggetje en vanaf dat weggetje lagen 18 bruggen over het Dwarsgat naar alle boerderijen en huizen. Het weggetje ging Brugstraat heten, het Dwarsgat werd gedeeltelijk gedempt, de weg werd verbreed (ooit de slechtste van Nederland genoemd) en de bruggen zijn verwijderd.

Ik ben vandaag toerist in het land mijn jeugd. Rondom het dorp loop ik in een soort acht een route van 20 kilometer.

Op oude kaarten kun je heel goed de voortgang van de ontginning zien. In de 17e eeuw werd begonnen vanuit het gebied rondom Meppel met de ontginning van het enorme veengebied in Zuid-Oost Drenthe. Er werd een Compagnie voor opgericht, de 5000 morgen, want zo groot was het gebied. (Een morgen is ca 1 hectare, een stuk grond dat in één ochtend kon worden bewerkt.)

Het Oude Diep werd verbreed tot wat nu de Hoogeveense Vaart is en in de 19e eeuw was de ontginning zover gekomen dat deze vaart verlengd met (logisch) de Verlengde Hoogeveense vaart.

Veenontginningen beginnen met het graven van ontwateringskanalen of -vaarten. In het Hollandsche Veld (zo genoemd naar de Hollandsche Compagnie die de concessie hield), werden opgaandes gegraven, een soort hoofdafwateringen. Van daaruit werden zijkanalen gegraven en daarop weer kleinere kanalen, in dit gebied wijken of wiekes genoemd.

Op de afgegraven gronden werd boekweit verbouwd, een gewas dat goed op schrale grond gedijt. Na een paar jaar werd er landbouwgrond of weidegrond van gemaakt. Richting het Hollandsche Veld waren er stukken grond die niet in cultuur werden gebracht, omdat de grond daarvoor te arm was. Hier werden bossen aangeplant. De houtkap bracht dan nog iets op.

Het veen werd afgegraven door veenarbeiders en bij de T-splitsing van Oostopgaande en Dwarsgat ontstond in de 19e eeuw de eerste bebouwing. Toen de gronden als landbouw- en weidegronden in gebruik genomen werden, kwamen veelal Groninger boeren naar het gebied en zij bouwden grote boerderijen, met de typische kenmerken van hun geboortegrond.

Er kwam een kerk voor de Gereformeerden en er was een klein evangelisatiegebouwtje van de Hervormden. De boeren waren veelal Gereformeerd, de arbeiders Hervormd.

Het landschap is rechttoe rechtaan. Langgerekte percelen met op de kop een boerderij, soms een aantal voormalige arbeiderswoningen en elke 90 of 180 meter een wijk (wieke).

Maar er is meer te zien. Er is een waterbergingsgebied gemaakt, waarbij een geheel eigen natuur ontstaan is. Ik loop langs een wieke naar de dijk om dit gebied. Een koekoek roept, helwit fluitekruid en felgele brem bloeien, libelles vliegen om me heen. Het is zo mooi!

Langs de akkers loop ik naar ’t Woeste. Hier in de omgeving ligt nog een klein stukje hoogveen dat nooit is afgegraven. We zijn ooit als kinderen meegeweest met een oude veenarbeider die daar nog turf mocht steken.

Langs het Oostopgaande waarlangs prachtige oude beuken en eiken staan ga ik terug naar het dorp om vervolgens een grote ronde aan de westkant te maken. Hier loop ik veel door de bossen die hier zijn aangelegd. Bij een zandafgraving (voor de aanleg van de A37) is een zwemplas met paviljoen. Ik laat me de lunch goed smaken en denk terug aan vroeger. Warme zomeravonden en dan zwemmen in de plas.

Langs geheimzinnig donker veenwater over smalle paadjes gaat het terug naar Nieuwlande. Ik steek de Kerkhoflaan over. Dit pad bestaat uit twee paden naast elkaar, nu een fietspad en een pad voor trekkers en boswachters. Ook verveners zijn maar mensen. De Compagnie van de 5000 morgen viel op enig moment uiteen. O.a. in Bentinks Compagnie en de Hollandsche Compagnie. De Kerkhoflaan bestaat uit twee paden omdat de verveners niet over elkaars grond wilden gaan.

Ik keer terug naar mijn auto. In het bos heb ik diverse verstekelingen opgelopen. Allemaal kleine groene rupsjes die aan lange draden van de takken hingen. Ik verwijder ze telkens, maar als ik in de auto zit, kruipt er toch nog eentje over mijn shirt.

Over verstekelingen gesproken: Nieuwlande heeft een museum De Duikelaar. Dat heb ik natuurlijk ook bezocht.