Tot aan de tachtigjarige oorlog lag Den Haag onbeschermd in het duin- en boslandschap. Geen omgrachting, geen vestingwallen, geen muren, niets.
Maurits, de zoon van Willem de Zwijger, begon tijdens het Twaalfjarig bestand aan een grachtengordel, een met elkaar in verbinding staande rand van grachten om het dorp heen. Een vesting werd het dorp ook toen niet.

Toch was het na Amsterdam zo’n beetje de belangrijkste plaats van het land geworden. Was Amsterdam de plaats van de handel en de scheepvaart, Den Haag was de plaats waar de besluiten vielen op bovenregionaal niveau, waar de Staten-Generaal bijeenkwamen. Niet altijd, maar toch regelmatig genoeg.

Het begon bescheiden, met een hof van de vrouwe van Wassenaar. De graaf van Holland, Floris IV, kocht dit hof in 1229 en begon met de bouw van een grafelijk slot of hof. Restanten ervan zijn tot op de dag van vandaag in gebruik, zoals de Ridderzaal, die destijds de Grote of Hoge Zaal heette en geïnspireerd was door de Engelse koningszalen. Zoon Willem, de Rooms Koning, bouwde verder en na zijn voortijdig verscheiden op het slagveld in West-Friesland, ging Floris V verder. Helaas, het slot kwam wel af, maar ook Floris V verloor het leven. Zoon Jan was maar drie jaar graaf en dat was het einde van het huis Holland.

De graventitel van Holland ging via het huis Henegouwen naar het huis Wittelsbach (Beieren) en daarna naar de Habsburgers (Karel V en Philips II). Na de Opstand (de 80-jarige oorlog) oefenden de Staten-Generaal de grafelijke rechten uit, tot 1795. Met de Bataafse revolutie en daarop volgende Franse bezetting komt een eind aan de titel Graaf van Hollland.

Het bescheiden dorpje Den Haag was intussen wel gegroeid en mocht zich sinds 1806 stad noemen. De eerste koning van Nederland, Lodewijk Napoleon, verleende Den Haag de positie die het qua belang al lang toekwam.

Het is nog rustig als ik aankom in Den Haag. Het is Koningsdag en overal zie ik vlaggen (sowieso op de Rijksgebouwen) en mensen met oranje kledij, kransen, petjes etc.

Ik loop een rondje om het Binnenhof heen. Het hele gebied is afgesloten in verband met de grootscheepse verbouwing van de Tweede Kamer. De Hofvijver baadt in de zon. Wist je dat die ooit een duinmeertje was? Ik zie de Mauritstoren, gebouwd in 1600 voor Prins Maurits als zijn werkkamer. Natuurlijk het beroemde Torentje (uit 1354 en gebouwd als zomerprieel voor de graven van Holland), sinds 1982 de werkkamer van de minister-president. Daarnaast het Mauritshuis, dat genoemd is naar de bouwer, Johan-Maurits van Nassau, een broer van Willem van Oranje, nu een beroemd museum.

Ik ga even naar binnen in het Haags Historisch Museum voor een bezoek aan de tentoonstelling 800 jaar Binnenhof. Leuk hieraan is dat er twee maquettes zijn waardoor je meer begrijpt van hoe de gebouwen in elkaar zitten. Want eigenlijk is het Binnenhof een bij elkaar gepolderd geheel. Iedere keer moest er iets bijgebouwd of verbouwd worden en iedere keer moest iedereen tevreden gehouden worden. Twee ministeriën werden er tegenaan gebouwd in 19e eeuw, en na 150 jaar steggelen en 100 ontwerpen werd er eindelijk, ruim 30 jaar geleden, een nieuwe vergaderzaal gebouwd voor de Tweede Kamer.

Ik loop langs de Hofvijver naar het volgende museum: de Gevangenpoort. Naast deze poort ligt nu de Plaats, maar vroeger heette dit het Groene Zoodje. Aan de Hofvijver staat een standbeeld van een zittende oude man, raadspensionaris Johan van Oldebarnevelt, die het leven liet op het schavot, op last van Maurits. Op de Plaats staat een standbeeld van die andere raadspensionaris, Johan de Witt.

In 1672 was zijn broer, Cornelis, valselijk beschuldigd van hoogverraad en daarom vastgezet in de Gevangenpoort. Deze poort was ooit de poort voor het grafelijk slot en het oudste deel stamt uit de 14 eeuw. In de eeuwen daarna is naar behoefte aan- en bijgebouwd. Ik loop uitgesleten houten trappen op en af, langs lugubere cellen, met dikke eiken wanden, dubbele tralies voor de ramen, grote sloten op de deuren.
Cornelis werd in de Ridderkamer gevangen gehouden. Als man van stand werd hij beter verzorgd. Hij had vuur, kandelaars, een eigen ‘secreet’, een bed.
Hij werd verhoord maar bekende niet en zeer uitzonderlijk gingen de rechters over tot tortuur. Uitzonderlijk, omdat mannen van stand over het algemeen op hun woord werden geloofd.
Ik loop naar de Pijnkelder en lees hoe Cornelis werd gemarteld. (Saillant detail: de wanden zijn bekleed met mooie, nu oude, tegeltjes, niet voor de sier, maar omdat het makkelijk schoon te maken was. Bij het aanbrengen zijn sommige tegels op hun kop gezet.)
Deze tortuur of marteling was zo gruwelijk dat de beul mentaal brak en later de weduwe van Cornelis een excuusbrief schreef.

Cornelis doorstond de marteling zonder bekentenis en had daarom recht op vrijlating. Maar doordat hij zwaar gewond was, kon hij niet zelfstandig de gevangenis verlaten. Zijn broer Johan kwam hem halen en toen sloeg de vlam in de pan. Hordes mensen waren naar de gevangenis gekomen en ze wilden bloed zien. Wat er toen gebeurd is, is werkelijk afgrijselijk. De broers zijn afgemaakt, ontkleed en op het Groene Zoodje omgekeerd opgehangen en vervolgens verminkt.
Het Groene Zoodje was de executieplaats van de rechters van Den Haag, een met groen gras bekleed schavot, vandaar de naam.
Van Willem III, de prins van Oranje, is niet bekend in hoeverre hij iets met deze lynchpartij te maken heeft, maar helemaal onschuldig is hij naar alle waarschijnlijkheid niet geweest.

Hoe het ook zij: frappant is wel dat twee politieke kopstukken die vermoord zijn, een standbeeld hebben gekregen op een ereplek.

Het is tijd om verder te gaan. Ik loop langs de huizen van de beide Johans aan de Kneuterdijk, de Kloosterkerk (ooit een kanonnengieterij, echt hè), het Pagehuis. De namen van de straten geven iets weer van het grafelijke verleden. Lange en Korte Voorhout, Tournooiveld.

Langs het Vredespaleis bereik ik de Scheveningse Bosjes. Klinkt zo denigrerend, vind ik, maar het is een overblijfsel van de jachtgronden van de graven van Holland. Door de Duitsers grotendeels gekapt voor schootsveld, maar na de oorlog herplant. Moeilijk te geloven dat ik in de stad ben. Vredige paden, meertjes, vogels, bloemen.

Ik nader mijn keerpunt, het Kurhaus aan de kust, in Scheveningen, het vissersdorp dat door de grote stad is opgeslokt. Op het strand geniet ik in de zon van de lunch en vertrek dan richting de Waalsdorper vlakte. Als ik de grote weg oversteek komt landgoed Clingendael in zicht. De 16e eeuwse buitenplaats is in de 17e eeuw verbouwd en de tuinen zijn eind 19e eeuw in schilderachtige landschapsstijl ingericht met mooie doorkijkjes, prachtige oude bomen, brede lanen, bruggetjes.

Het Haagse Bos is het laatste stuk. Hier liet Frederik Hendrik op aandringen van zijn vrouw Amalia van Solms een buitenplaats aanleggen, Huis ten Bosch. Willem V liet het uitbreiden met vleugels links en rechts en noemde het Paleis Huis ten Bosch. Nu woont de Koning er met zijn gezin. Ik zie dat de standaard in top is, dus de Koning is weer thuis uit Rotterdam.

Het Haagse Bos is door Willem van Oranje in de Acte van Redemptie gevrijwaard van kap en houtverkoop. Dat is niet zonder slag of stoot gegaan. De oorlogskas in de 80-jarige oorlog was vaak leeg en op enig moment werd overwogen om zowel de Kloosterkerk te verkopen als het Haagse Bos te kappen en het hout te verkopen.
Beiden gingen niet door, maar Den Haag moest wel geld op tafel leggen hiervoor. De Acte van Redemptie uit 1567 is hiervoor een tegenprestatie.

Er is zoveel te zien en beleven in Den Haag. Overal staan standbeelden en hangen plaquettes. Oude en nieuwe(re) gebouwen staan door elkaar heen. Musea zijn er te kust en te keur. Er is een parkenfietsroute. Ik heb maar een heel klein deel van de stad gezien en daarover alleen al valt een boek te schrijven.

Daarom alleen nog dit: Jantje en de mosselman? Hoe zit dat? Je leest het hier.