4 ranke windmolens wedijveren met de spitse kerktoren wie het hoogste is. Rechts daarvan is de stompe vierkante toren van de middeleeuwse burcht te zien, korter weliswaar maar niet over het hoofd te zien.

Het is een grijze januaridag waarop de beloofde regen deze uithoek van Nederland nog niet bereikt heeft. Een wandeling over de glooiende heuvels en door de bossen verraadt helemaal niets van het kleine stadje met de stoere burcht op een steenworp afstand. Het gerucht van de A3, de Duitse voortzetting van de A12, is te horen in de koude lucht. De bospaden zijn soms glad en glibberig van de smeltende sneeuw. Een stenen molen staat op een hoge glooiing.

Ik ben op deze grijze dag aan de grens van Nederland, in ’s-Heerenberg, het spoor van de 80 jarige oorlog aan het volgen.

Herinneringen
De tv-serie, de tentoonstelling in het Rijksmuseum en het bijbehorende boek brachten herinneringen terug. Hoe we als gezin ooit bij het monument van Heiligerlee hebben gestaan, mijn vader vertellend over de slag bij.
Zutphen, de muurrestanten, mijn vader die vertelt over de uitmoording van de bevolking. Naarden, de vestingstad, ook al zo’n omineuze naam. Bourtange, de vesting die we als gezin bezoeken in januari 1983, ter gelegenheid van de 20ste trouwdag van mijn ouders.

Sporen
Ik heb mezelf beloofd dit jaar het spoor van de 80 jarige oorlog –of de Opstand- te gaan volgen. En daarom vandaag dus Huis Bergh in ’s-Heerenberg.

Misschien niet de eerste plek waar je aan denkt als het gaat om deze oorlog. Maar de graven Van den Bergh uit ’s-Heerenberg waren een adellijk geslacht, zelfs het machtigste geslacht in Gelre. Graaf Willem trouwde met een zus van Willem van Oranje, maar stond wel aan de andere zijde van de religieuze scheidslijn. Willem en zijn zoons Herman, Frederik, Oswald en Hendrik bekleedden allen posities in de Spaanse koningsgezinde legers.

Kasteel
Huis Bergh is een kasteel uit de dromen van kleine (en grote) jongens. Prachtige torens, een slotmuur, een echte slotgracht, een grote binnenplaats op de voorburcht, er zijn harnassen en zwaarden, stenen kogels, zalen een landheer waardig, een doopkapel op de weermuur, een geheime uitgang…

Hendrik, de man die ik vandaag op het spoor ben, hangt in de hal, manshoog uitgebeeld in zijn harnas met zijn hand op het gevest van zijn zwaard. Duidelijk een man van aanzien en statuur. En als ik zo om me heen kijk in het kasteel, snap ik dat wel.

Een verdieping er boven hangen meer hoofdpersonen uit de 80 jarige oorlog. Koning Filips II en zijn vader Keizer Karel V, Willem van Oranje en zijn zoon prins Maurits.

Beleg van Deventer
Het is 1591, Deventer wordt vanaf 31 mei belegerd door het Staatse leger onder leiding van Prins Maurits. Het garnizoen dat de stad verdedigt staat onder leiding van graaf Herman, zijn eigen neef. Herman was een kundig militair, maar tegen de belegering en de daarop volgende aanval door neef Maurits kon hij niet op.

Maurits legt niet zoals gebruikelijk een reeks schanswerken aan, maar laat mensen die Deventer ontvlucht waren ondervragen over de situatie in de stad. Zo komt hij er achter dat het moreel in de stad niet hoog is, ook niet onder het garnizoen van zijn neef. Hij besluit daarop direct aan te vallen.

Op 9 juni start de aanval en op 10 juni ziet graaf Herman zich genoodzaakt zich over te geven. Hij is inmiddels zelf gewond geraakt en zal zijn oog verliezen. Deze snelle overgave zorgt er voor dat Herman met zijn garnizoen inclusief hun families en bezittingen met slaande trom en vliegende vaandels Deventer mag verlaten.

Nalatenschap
Huis Bergh vertoont nog de tekens van graaf Herman. Op de gevel van het hoofdgebouw zijn muurankers aangebracht met initialen van Herman en zijn vrouw Maria.

Maar ook dat ’s-Heerenberg en omgeving katholiek zijn gebleven is een gevolg van de keuze van graaf Herman. Ik had het al gezien in het naburige Stokkum, met straten met heiligen- en pastoorsnamen. De grote kerk van ’s-Heerenberg, vlak bij de ingang van het kasteel, is dan ook de roomse Sint Pancratiuskerk.

Er is ook een protestantse kerk in ’s-Heerenberg, een kleine kerk. Gevestigd in de gehalveerde voormalige kasteelkerk, dat dan weer wel…