Ik zit in de Agnietenhof en luister naar Slagerij van Kampen. Wat een energie, wat een muziek. De titel van hun show kwam bij mij wel even binnen. Ik ga op vrijdag weer verder met het Westerborkpad en zeker het laatste nummer voor de pauze maakt daarom veel indruk. Het verbeeldt op ingenieuze wijze een rit met de trein.

En dat is waar het Westerborkpad ook om draait. Maar dan een trein die mensen hun vrijheid ontneemt…

Rythm of freedom… is het afrukken van je Jodenster.

Truus van Zuiden wordt op zondagochtend doodziek. Haar vader en broer ook. Haar moeder niet en daardoor redden ze het op het nippertje.

Hun dienstmeisje was betrapt met een vriendje en nam wraak door rattengif door het zout te mengen. Bij het zondagse eitje nam moeder -blaaspatiënt- geen zout en redde daarmee haar gezin. Het dienstmeisje werd gevangengezet maar haar NSB vader kwam familie Van Zuiden bedreigen.

Vader werd opgeroepen en ging. Moeder was vastberaden haar kinderen niet te laten gaan. De zoon moest onderduiken, Truus en haar moeder konden via een bevriende huisarts aan twee fietsen komen die hier, aan de Zuiderweg in Hoogeveen, bij de Joodse begraafplaats stonden.

Voor ze opstapten, rukten ze hun opgespelde Jodensterren af. Moeder liep alsnog tegen de lamp en heeft de vreselijke medische experimenten doorstaan. Truus en haar broer overleefden de oorlog ook. Hun spullen en huis waren ze kwijt aan degenen bij wie ze het in bewaring hadden gegeven. Truus zorgde voor haar zwakke moeder, die 10 jaar later overleed. Een laat oorlogsslachtoffer.

Rythm of freedom… is wachten?

Jacob van der Horst woonde aan de Wilheminastraat 20 in Hoogeveen, 22 jaar, enig kind van zijn al wat oudere ouders. Hun buurjongen vertelt hoe hij ziet dat de familie vereenzaamt. Allerlei beperkingen worden opgelegd.

Vader is ijzerhandelaar en moet soms naar kamp Geesbrug met de tram. Daar moet hij spitten. Soms een dag, soms een week. Een kat-en-muisspel. De zoon is op enig moment opgepakt en er is nooit meer iets van hem vernomen.

De ouders wilden niet onderduiken, maar leken als het ware te wachten op het moment dat ze werden opgepakt.

In het Marktcafé, nu een wat aftands wit gebouw met groene markiezen, werden de Joden in oktober 1942 verzameld. Op Sabbath, om de vernedering te vergroten. Vader en moeder zijn in 1943 naar Sobibor vervoerd en daar gedood. Jacob is dan al meer dan een jaar dood.

Rythm of freedom… zijn schaduwen in het bos.

Ik loop Hoogeveen uit over de Toldijk en loop het Spaarbankbos is. Dit bos is ruim 100 jaar geleden aangekocht als investering, maar kreeg uiteindelijk een recreatieve bestemming.

Tussen de bomen doemen vijf schimmen op. Metalen silhouetten van mannen, op de plek van hun hart een kruisje of een ster.

Levie en Manus van der Wijk, twee pluimveehandelaren, zaten ondergedoken bij een collega op Krakeel. Als de Grüne Polizei het erf oprijdt schrikken de mannen en ze verstoppen zich niet op de afgesproken plek maar rennen het aardappelveld in. Ze worden ontdekt en hier in dit bos, waar de Duitsers een hoofdkwartier hadden ingericht in een ontruimd kindertehuis, doodgeschoten.

Enkele dagen eerder waren drie vooraanstaande Hoogeveners ook op deze plek gedood.

De namen klinken bekend, twee dan toch. Notaris Mulder, Jonkheer de Jonge, meester Baas.

In Schoonebeek was op 29 juli een overval gepleegd op het gemeentehuis. Deze mislukte faliekant. De NSB burgemeester kwam hierbij om. Vergelding! was het parool van de Duitsers.

Via een verklikker kwamen ze aan een lijst met namen en deze mensen werden opgepakt, ca 25 tot 30 in totaal. Drie ervan, Mulder, Baas en De Jonge, zouden even mogen luchten. Even later klonken de schoten.

Rythm of freedom… is een weg vol verdriet.

Ter voorbereiding van de stad Groningen vind op 7 en 8 april de operatie Amherst plaats. Twee uitgedunde regimenten Franse parachutisten werden aan de Britse SAS toegevoegd om verkeersknooppunten en bruggen veilig te stellen voor de opmars naar Groningen.

De Fransen hadden het Duitse hoofdkwartier in Drenthe op het oog, in het dorp Westerbork. De operatie was min of meer succesvol maar er raakten heel wat soldaten gewond en vermist.

De woedende Duitsers schoten op 9 en 10 april 1945 aan de Wijsterseweg 19 mensen in koelen bloede neer. Voor vermeende hulp aan Franse parachutisten. 13 van hen woonden hier aan deze weg. Vader en moeder Scholing met drie zoons en twee schoonzoons. Vader Reinder en zoon Lunenborg. Vader Johannes Lunenborg en zoon en achoonzoon. En Marinus Voerman.

Rythm of freedom… is een moedige politieman.

Ik loop door een gebied dat Siberië heet. Hier, inn het Kremboong-bos, zaten mensen ondergedoken. Ook Nico Viëtor, politiecommissaris van Beilen. Samen met de eveneens anti-Duitse burgemeester Wietema, lukt het hem om ogenschijnlijk mee te werken met de Duitsers. Hij redt diverse Joden, o.a. door ze zogenaamd te arresteren.

Viëtor overleeft de oorlog en is betrokken bij de zuivering. Bij het opbrengen van een arrestant krijgt hij een auto-ongeluk en overlijdt hij.

Rythm of freedom… is een kamp met weinig bewaking.

Kremboong, een bos aangelegd in de 19e eeuw door de eigenaar van suikerfabriek Kremboong op Java.

Maar ook een werkkamp. Er staat een grote zwerfkei, zoals die zoveel in dit gebied voorkomen. En fladdert een rood-wit-blauw lint aan het beukenhaagje. De steen staat op stervormige bestrating en het bord brengt het werkkamp in herinnering.

De 24-jarige Paul Süsholz wordt hier te werk gesteld, samen met 200 anderen Joodse mannen. Voor de Heidemij, voor het ontginnen van het veen. Er was weinig te eten, maar van nabijgelegen boerderijen kwam wel eens wat extra’s. Ook kwamen er pakketjes eten van thuis.

Bewaking was er niet, wel appèl, maar angst heerste er niet. Ze mochten zelfs wel eens weg, naar Hoogeveen bijvoorbeeld. Zo sprak Paul met zijn vader af op het station. Op aanraden van zijn vader heeft hij een fiets geregeld.

De kok liet op een dag doorschemeren dat de volgende dag iedereen naar Westerbork zou gaan. Paul besluit dat hij niets te verliezen heeft en vertrekt. Hij heeft zelfs al een adres.

Hij overleeft de oorlog. Zijn vader heeft hij nooit meer gezien.

Rythm of freedom… is een vuilnisbelt met een recreatiefunctie.

Ineens doemt ie op: de Col du VAM ofwel de VAM berg. Het is er onverwacht aangenaam wandelen. Er zijn mountainbike trails in het naastgelegen bos, de berg zelf is voor racefietsers voorzien van de nodige steile hellingen én afdalingen en er zijn wandelpaden. Ik blijf beneden en als ik langs een weiland met knotwilgen en schapen loop, is het bijna niet te geloven dat dit allemaal zo is aangelegd.

Rythm of freedom… is een dag heerlijk wandelen.