Een expeditie (van het Latijnse expeditio; ‘onderneming, veldtocht’) is een ontdekkings- of onderzoeksreis die vaak naar vreemde en afgelegen gebieden leidt en daardoor vaak gebonden is aan behoorlijke inspanningen en beperkingen.
Bron Wikipedia.
Ik zit in een theaterstoel, het is hier behaaglijk en comfortabel, natje en droogje zijn voorzien, en samen met alle andere aanwezigen ga ik virtueel op expeditie. Van de Noordpool naar de Zuidpool, van de top van de Mount Everest naar de woestijnen van Afrika. Eppo Steenhuisen neemt ons vanavond mee in de bijzondere wereld van ontdekkingsreizigers, zeeschuimers en andere avonturiers.
Eerst maar eens: waarom gaan we op reis? Voor de roem en de eer, voor rijkdom of carrière, of om onstilbare reislust of nieuwsgierigheid te bevredigen. Of om te vluchten of een nieuwe blik op de wereld te verkrijgen. En wie gaan dan op reis? Avonturiers, geldwolven, carrièremakers, landje-pikkers, dromers, wetenschappers en, uiteraard, toeristen. En vanavond reizen we met een aantal van hen mee.
Emanuel
In 1595 vertrok Cornelis de Houtman om de route naar de specerijen te ontdekken langs de zuid. Willem Barentsz was al vertrokken voor de tocht om de noord om dezelfde reden. De Houtman wilde de route ontdekken die de Portugezen gebruikten. Dat lukte, maar vraag niet hoe. De Houtman was geen goede leider, iedereen maakte ruzie met iedereen, aan boord met elkaar en aan land met de plaatselijke bevolking. Scheurbuik woedde hevig en tweederde van de bemanning komt om. Ze moeten zelfs een schip in brand steken, zodat het onbruikbaar wordt omdat er te weinig manschappen om dat schip te zeilen. De notitie in één van de journalen dat scheurbuik verdween als men citroenen en limoenen at werd niet gezien. Specerijen, daar ging het om.
Eén van de boodschappers tussen De Houtman’s schepen, Emanuel Rodenburg, vond het genoeg en verdween op Bantam.
Een jaar later vertrok Van Neck naar de Indonesische archipel, en hij zou ook de wegloper Rodenburg moeten oppakken. Maar wat bleek? Emanuel was inmiddels dusdanig geïntegreerd op het eiland dat hij een waardevolle bemiddelaar bleek. Zijn onstuimige verleden ten spijt, leefde hij uiteindelijk als rustig burger in Amsterdam waar hij ook overleed.
Alexine
In 1869 sterft in Ghat in Libië de rijkste vrouw van Nederland, Alexine Tinne, 33 jaar oud. Als dochter uit een schatrijke familie (suiker uit West-Indië) vond ze Den Haag te benauwend. Ze woonde naast de Koninklijke Bibliotheek en las veel boeken over verre, onbekende landen en volken. En zelf ging ze ook op reis, eerst in Europa, later in Egypte, Libanon, Syrië en Palestina, daarna Rusland, Engeland, Duitsland en Scandinavië, maar ze trok weer naar Egypte.
Vanuit Caïro vertrok ze om de bovenloop van de Nijl te verkennen en zij was de eerste die de Blauwe Nijl ontdekte. Zij reisde niet alleen. Moeder en tante reisden mee, samen met kameniersters. Onderweg overleden deze allemaal.
In 1869 vertrok ze voor een reis door de Sahara maar haar karavaan werd aangevallen door Toearegs en daarbij liet ze uiteindelijk het leven.
En ze reisde inderdaad met een karavaan. 102 kamelen, haar honden, twee serviezen, meubilair en een badkuip en 200 man personeel. Maar ze was wel de eerste westerse vrouw die tot diep in Afrika reisde en daar ook foto’s maakte. Want ze was ook de eerste vrouwelijke Nederlandse fotograaf.
Scott en Amundsen
De befaamde race naar de Zuidpool is een verhaal van twee uitersten. Scott die op zijn manier de pool probeert te bereiken en niet luistert naar anderen en zich kleedt in wollen kleding (funest, want daarin zweet je en dat zweet bevriest op je lichaam). Amundsen leert van de Inuït in het Poolgebied waar hij heeft gereisd en kleedt zich in berenvel en een anorak (gemaakt van pelzen met de vacht naar binnen). Amundsen gebruikt sledehonden maar Scott doet dat af als valsspelen, maar zelf gebruikte hij paarden en ook honden, hoewel dat bij hem mislukte.
Amundsen bereikt de Zuidpool en laat een brief achter voor koning Haakon van Noorwegen met het vriendelijke verzoek aan Scott om de brief aan de koning te overhandigen mocht hij het niet redden.
Uiteindelijk redde Scott het niet, maar hij is in zijn eigen dramatische verhaal wel de grote dode held, in een tijd dat zijn vaderland Engeland, behoefte had aan zo’n held. Amundsen is in Engeland tot op de dag van vandaag amper een voetnoot in zijn verhaal.
Maria
Op haar laatste dag verkoopt ze ’s ochtends nog 30 werken aan Tsaar Peter de Grote die haar winkel binnenstapt. ’s Middags overlijdt ze, 69 jaar oud.
Haar vader kwam uit Bazel, haar moeder uit Wallonie en zelf groeide ze op in Frankfurt. Ze verliet haar man en ging wonen in Friesland bij de Labedisten. Uiteindelijk belandde ze in Amsterdam waar ze een winkel begon in pigmenten, penselen, geprepareerde insecten en dieren op sterk water. Ze was kunstenares en gefascineerd door insecten en dan vooral rupsen en vlinders. Ze legde die nauwgezet vast, ook wat ze kreeg van zeelieden. Maar daar was het leven al uit.
Ze is 52 jaar als ze besluit naar Suriname te reizen en daar de levende insecten te bestuderen en vast te leggen, samen met hun waardplanten. Het is 1699 en zij, Maria Sybilla Merian, is de eerste die dat doet.
Richard
Richard Byrd die de Noordpool zou hebben bereikt (niet!) wilde met een overmaats comfortabel voertuig van omgerekend 6 miljoen dollar naar de Zuidpool. Ze zakten weg in de sneeuw en maakten nog twee rondjes rondom hun kamp en dat was het dan. Edmund Hillary (ja, die van de Mount Everest!) tufte naar de Zuidpool in een rupstrekker van omgerekend 30 duizend dollar.
Intermezzo
Piraat? Kaper? Kaper is geïnstitutionaliseerde piraterij maar als jij het slachtoffer bent maakt dat niet. Maar piraten werden soms ook ontdekkingsreiziger. Sir Francis Drake voer ongewild als eerste de wereld rond, terwijl hij Spaanse schepen achterna zat in de hoop het zilver te bemachtigen. Hij had de doodstraf moeten krijgen, maar Elisabeth I twijfelde. Ze kreeg 15% van de buit en dus werd Francis geridderd.
William
William Dampier was een Engelse zeevaarder, avonturier en piraat, maar ook ontdekkingsreizer. Tussen 1679 en 1711 vaart hij drie maal de wereld rond. Tijdens zijn laatste expeditie was Alexander Selkirk aan boord, wiens lotgevallen de basis waren voor het boek Robinson Crusoe.
Ching Shih
Één van de machtigste piraten die ooit heeft geleefd, een Chinese vrouw uit de Qing-dynastie. Ze werd in 1775 geboren, was een prostituee die gevangengenomen werd door piraten. Ze trouwde met Cheng I, een bekende piraat. Wel op haar voorwaarden: de helft van zijn vloot zou onder haar controle staan en de helft van al zijn plunderingen was voor haar. In 1807 sterft Cheng I en Ching Shih consolideert haar macht. Ze trouwt daarna met de adoptiefzoon van haar man. Ze heeft strenge regels aan boord van haar schepen, niet alleen voor de ‘chain of command’, maar ook hoe met vrouwelijke gevangenen moet worden omgegaan.
Ze blijft ongeslagen als piraat en maakt in 1810 gretig gebruik van een amnestieregeling, opent een gokhuis, wordt nog enige tijd adviseur van de keizerlijke marine en sterft in 1844, 69 jaar oud.
Jacob
Spitsbergen, ook daar is overwinterd, net als op Nova Zembla. De Nederlandse en Engels walvisvaarders hadden hier hun stations, maar er werd alleen in de zomer gewerkt. In de winter werd het verlaten gebied geplunderd door de Noren en Denen.
Dus werd bedacht dat men kon overwinteren. Michiel de Ruyter was één van de kapiteins die de ploeg daar afzette en na de winter was men inderdaad nog in leven. Dankzij de vossen die gegeten werden, schreef Jacob Segerszoon van der Brugge. Het was een barbaarse winter geweest, water bevroor, het vlees bevroor, maar er was ook lepelblad en dat werd graag gegeten.
Het jaar daarop werd nogmaals een ploeg achtergelaten. Toen men terugkwam leefde niemand meer. Er was geen lepelblad om te oogsten en dat bevatte de zo noodzakelijke vitamine C die scheurbuik voorkwam.
Een Engelse poging om terdoodveroordeelden op het eiland te laten overwinteren strandde. Men weigerde van boord te gaan.
Kami Rita
Een Nepalese bergbeklimmer die inmiddels 31 keer aan de op heeft gestaan. Waarom? Om geld te verdienen voor zijn gezin en familie, maar misschien is het inmiddels een verslaving geworden.
Pieter
‘Een specie van zwarte boontjes, waar ze zwart water van maken en warm opdrinken.‘ Jawel, koffie. En de eerste Nederlander die dit dronk was Pieter van den Broecke, die door Frans Hals vereeuwigd werd.
Hij dronk deze drank voor het eerst in Mocha, ook wel Mokha of Mukha, in wat nu Yemen is.
De koffie wordt door dokters in Nederland voorgeschreven voor allerlei kwalen, maar vooral ook als men mistroostig is. Vandaar ‘bakkie troost‘.
Jason
Jason Lewis ging in 1994 ongetraind een wereldreis maken die 14 jaar duurde. Voorwaarde: geen CO2 uitstoten, behalve uiteraard dat wat zijn lichaam voortbrengt. Op de fiets en rolschaatsen, met een kano, wandelend, hij breekt zijn benen, maar het lukt hem.
Er zijn geen vreemdelingen in de wereld, alleen vrienden die je nog niet hebt ontmoet.
Toegift
Mary Livingstone, inderdaad vrouw van, maar in Afrika was David juist bekend als man van. Zij was opgegroeid in Afrika, sprak diverse Afrikaanse talen, ze is aan zijn zijde als hij door Afrika reist. Hij was missionaris, maar was daar niet zo goed in.
Aloha Wanderwell werd geboren als Idris Galcia Welsh in Canada in 1906. Ze was 16 jaar toen ze aan haar avonturen begon, de eerste vrouw die de wereld rondreisde in een Ford 1918 model T. Ze legde meer dan 800.000 kilometer af door 80 landen.
Nel Cuyper uit Oudewater wil eind 17e eeuw niet trouwen met de aangedragen huwelijkskandidaat en vlucht aan boord van een schip, verkleed als een man. Ze wordt zeerover, maar wordt ontmaskerd. De piraten behandelen haar toch netjes en zetten haar met haar deel van de buit ergens aan land. Ze wordt het liefje van menig zeerover en opent uiteindelijk een soort resort voor zeerovers. Dat bestaat dus nog steeds, hè? Maar niet voor zeerovers, natuurlijk.
Clärenore Stinnis was de dochter van de rijkste man in Duitsland in het Interbellum. Ze was dol op autorijden en wilde de wereld rondreizen. En dat deed ze, samen met Carl-Axel Söderström met wie ze trouwde na zijn scheiding.
Barbara Hillary was 75 jaar oud en had door longkanker een kwart van haar longcapaciteit verloren. Toch stond ze als eerste zwarte vrouw op de Zuidpool en als tweede zwarte vrouw op de Noordpool.
En natuurlijk kan Amelia Earhart niet ontbreken. Zij valt in de categorie dat glorieuze mislukkingen het als verhaal beter doen dan de relatief ‘eenvoudige’ successen. Ik schiet wel in de lach om haar uitspraak: Problemen in de lucht zijn heel zeldzaam. Het is het raken van de grond dat dit veroorzaakt.
De enige echte ontdekkingsreis bestaat niet uit het zoeken van nieuwe landen maar in het krijgen van nieuwen ogen.
Marcel Proust
En dat lijkt dan weer verdacht veel op wat mijn vader altijd zei: Als je je ogen dichthebt, zie je niets. En dus blijf ik maar op mijn eigen manier op avontuur gaan.
Geschiedenis! 