Vanaf kantoor ben ik naar het centrum van Utrecht gewandeld. Het is schemerig, een beetje heiig, er waait een koude noordenwind en met een temperatuur van net boven 0 moet ik flink doorlopen om warm te blijven.
Na 10 km beland ik in het Bartholomeusgasthuis waar ik 2000 jaar terug ga in de tijd. De Smeezaal zit bomvol met mensen die meer willen horen over grachten en kanalen, en een dam, uit de tijd van de Romeinen.

Archeoloog Jan Verhagen is een aantal jaren geleden gepromoveerd op deze kanalen en zijn proefschrift heeft de naam ‘Tussen de Dam van Drusus en de Zuilen van Hercules’.

In Europa zijn op een tiental plaatsen kanalen aangetroffen of worden ze vermoed. De beroemdste is de ‘Fossa Corbuloni’ of kanaal van Corbulo, ook wel Gracht van Corbulo of Corbulogracht genoemd. Dit kanaal stamt uit ca 50 na Chr. en verbond de toenmalige mondingen van de Rijn en Maas (toen Helinium genoemd) met elkaar.

Het was niet de eerste gracht in Neder-Germanië. Er zou een Drususgracht geweest zijn. Of wellicht meerdere Drususgrachten. Maar waar? En waarom?

Drusus

Nero Claudius Drusus leefde van 38 voor Chr. tot 9 voor Chr. en werd de adoptiefzoon van keizer Augustus toen deze Drusus’ vader dwong te scheiden van Livia om vervolgens zelf met haar te trouwen. Om Drusus even te plaatsen: hij was grootvader van keizer Gaius, beter bekend als Caligula, en de overgrootvader van keizer Nero.
Drusus trouwde met een achternicht van Augustus en kreeg met haar drie kinderen.
Hij maakte carriere in het Romeinse leger en werd in 13 voor Chr. aangesteld als gouverneur van Gallië. HIj moest een census uitvoeren t.b.v. belastinginkomsten maar ook een aanval vanuit het westen uitvoeren op Germanië.

En zo voer Drusus in de zomer van 12 voor Chr. over het Flevomeer via het Vlie naar de Noordzee en vervolgens naar de monding van de Wezer. Hij versloeg de Bructeren maar kon geen landing uitvoeren en trok zich terug op de Rijn, in het winterkampement.

Dam van Drusus
Wat nu het Gelders Eiland is, was destijds een minidelta. Overal bochtte de Rijn door landschap om zich ergens bij Herwen in twee grotere stromen af te takken. Drusus had meer water nodig in de Rijn naar het noorden en liet een dam op het splitsingspunt aanleggen. Niet dwars op de rivier, maar meer als een soort schuine krib of strekdam. Hierdoor werd meer water naar het noorden gestuurd.
Meer water in de Rijn betekende dat rivierschepen noordelijker konden varen om vervolgens via Flevomeer en de Noordzee in de Oostzee aan te komen. Voordeel? De Oceaan (Noordzee) langs de westkust van Nederland moest met zeeschepen bevaren worden. Dat betekende rivierschepen ontschepen en zeeschepen inschepen om vervolgens in Germanië het omgekeerde te doen. Wat zou het handig zijn, om alleen maar rivierschepen te hoeven gebruiken.
Deze dam werd in 69 na Chr. bij de Bataafse opstand vernield.

Gracht van Drusus
Hoeveel grachten van Drusus er zijn geweest is niet meer te bepalen. De gracht of grachten van Drusus heeft of hebben zich waarschijnlijk allemaal in de stroomrichting van het water bevonden. De stroom van het water wist dan alle sporen van graafwerk en beschoeiing uit en het kanaal zal zich uiteindelijk als rivier kunnen gaan gedragen. Vergelijk het met het Pannerdensch Kanaal en het Bijlandsch Kanaal. Ze liggen in de stroomrichting van de Rijn, maar als je daar vaart kun je het verschil niet zien.
Omdat deze gracht of grachten niet meer te zien is of zijn, ontstaat er veel speculatie.
Een goede kanshebber is de Vecht. Nu zien we dit als een schilderachtige rivier met veel bochten, maar toch zijn er stukken die wat minder kronkelen. Het vermoeden bestaat dat de veenmeren die her en der lagen met stukken gegraven kanaal met elkaar zijn verbonden. In de loop der eeuwen is het kanaal zich als rivier gaan gedragen. Na gedegen bodemonderzoek is de voorzichtige conclusie dat de Vecht als gedeeltelijke gracht van Drusus een heel bruikbare hypothese is.

Corbulo

Gnaius Domitius Corbulo werd geboren tussen 12 en 4 voor Chr. en stierf in 69 na Chr. Hij was een Romeins legeraanvoerder en gouverneur o.a. in het huidige Nederland en hij diende onder de keizers Claudius en Nero en hij was de schoonvader van keizer Domitianus.

In 47 na Chr. was hij legatus Augusti pro praetore (legeraanvoerder of stadhouder) van Neder-Germanië, een gebied dat ongeveer overeenkwam met het huidige zuidelijk Nederland, oostelijk België en Duitsland ten westen van de Rijn. Hij was succesvol in een oorlog tegen de Germaanse Chauken, maar Claudius riep hem terug achter de Rijn, achter de Limes.
Hij handhaafde strenge tucht in zijn leger en om ze aan het werk te houden liet hij hen de fossa Corbulonis uitgraven.

Ut tamen miles otium exueret, inter Mosam Rhenumque trium et viginti milium spatio fossam perduxit, qua incerta Oceani vitarentur.
Om zijn soldaten bezig te houden, groef hij [Corbulo] een kanaal van 23 mijl tussen de Maas en de Rijn, om zo de gevaren van de oceaan te vermijden.

Tacitus, Annales XI,20

Kanaal van Corbulo
Maar dat deed hij niet alleen om zijn soldaten aan het werk te houden. Het kanaal was ook nodig om snel en veilig manschappen, materieel en bevoorrading van de Maas naar de Rijn mogelijk te maken. Vermoed wordt dat de soldaten bestaande waterlopen aan elkaar verbonden met gegraven delen.
Het kanaal deed op zijn minst dienst tot ca 270. Bekend is dat er een Romeinse weg naast lag, met mijlpalen en deze weg werd nog in 213, 240 en 250 gerenoveerd.
Delen van het kanaal zijn teruggevonden met beschoeiing en al, volledig verland, maar aantoonbaar. De Vliet, die er vlak naast ligt, is in de 12e eeuw gegraven in het veen. Het oude kanaal was allang niet meer als zodanig zichtbaar en sowieso is uitbaggeren lastiger dan een veenpakket uitgraven.

• De bomen waar de palen van de beschoeiing van gemaakt zijn, zijn gekapt in het voorjaar van 50nC.
• De vlakbodemschepen waren ca 4 m breed en het kanaal was wel zo’n 10 tot 12 m breed.
• Omdat er met zulke ondiepe schepen gevaren werd, was het kanaal maar zo’n 90 cm tot 1.3 m diep.

Het Mare-kanaal
Nog een klein uitstapje. Tussen de Heldammer rivier (een zijrivier van de Rijn) en de Hollandsche IJssel lag in de Romeinse tijd een kanaal, het Mare-kanaal. Het vermoeden bestaat dat dit kanaal deels ontstaan is uit stroompjes van de beide rivieren en een gegraven middendeel. Delen van dit kanaal zijn nog tot in de middeleeuwen watervoerend geweest. Tegenwoordig is er helaas niets meer terug te vinden, behalve de Meerndijk die ligt op het verlandde kanaal.

Gracht
Het woord gracht is een afleiding van het werkwoord graven, net als graf, grift, graft, greppel en groeve. (De Grebbeberg ligt bij de Grift.)

Kanaal
Het woord kanaal (buis, gegraven waterweg) is uiteindelijk een afleiding van het Latijnse canali dat geul, goot of waterleiding betekende en dat is weer afgeleid van canna voor riet. En wat nou zou leuk is: het woord kaneel komt uiteindelijk daar ook vandaan. Via het Oudfranse canele, dat een verkleinwoord is voor cane of canne (pijpje) is het uit het Latijnse canna afgeleid.