De bodem verbergt het verleden. Dat weten we natuurlijk wel, maar het is altijd leuk om daar meer over te weten te komen.

Vanavond is er een lezing georganiseerd door de Historische Kring West-Betuwe. En centraal staat het wellicht mooiste dorpje aan de Linge, Acquoy. De stompe scheve toren, de grote bocht van de afgesneden Linge-meander, de oude boerderijen, het uitzicht over de uiterwaarden, het oude gemeentehuisje of polderhuis. Het is meer dan schilderachtig, of je nou over de dijk in het dorp wandelt of fietst of vanaf de overzijde vanuit Gellicum naar het dorpje kijkt.

Kasteel
Wat je niet meer ziet, is het oude huis of kasteel Acquoy. Maar kijk je op Google Maps, dan ontdek je iets verrassends. Langs de Rhenoyseweg ligt een trapezium-vormige akker. Niet bijzonders op het eerste gezicht, maar kijk je vanuit de ruimte dan valt er iets op. Vage cirkels in licht en donker wisselen elkaar af.

En dát is de plek waar in het verre verleden de motte van Acquoy lag. Een motte of een motteburcht was een eerste vorm van verdediging, zowel tegen de menselijke vijand als tegen het water. Op de motte, een opgeworpen heuvel, stond een vluchttoren, eerst van hout, later van steen. Door het opwerpen van de heuvel ontstond een gracht die met een ophaalbrug werd overspannen. Op de voorburcht, een groter eiland in de gracht woonde en werkte men in een kleine gemeenschap.

Al in 1364 wordt een burcht in Acquoy vermeld. De burcht wisselt diverse malen van eigenaar. Stichters zijn vermoedelijk het geslacht van Voorne, die in de 13e eeuw Acquoy als leen hadden gekregen van de graaf van Gelre. In 1364 verpandt Catharina van Voornenburgh, dochter van Gerard van Voorne, het slot en de gronden aan Otto van Arkel en na haar dood kocht Otto het van haar zoon.
In 1418 kwam het aan Huibert van Culemborg en daarna aan zijn zwager Jacob van Gaesbeek. Nog meer wisselingen en in 1513 koopt Floris van Egmont het kasteel. In 1516 wordt de heerlijkheid Acquoy een baronie. Via kleindochter Anna van Buren komt het in de handen van de Oranjes.

In 1520 is het slot overigens al verdwenen en zal er alleen nog een boerderij hebben gestaan. De Oranjes beleenden het goed aan de familie Van Wervelinckhoven en vanaf 1756 aan Jan de Bruin, de laatste leenman. In 1795 werden met de komst van de Fransen nl. alle feodale rechten opgeheven.

Hoe het kasteel of de burcht er uit heeft gezien? Er zijn geen tekeningen overgeleverd, helaas. Alles wat rest, rust in de bodem van de cirkels die vanuit de ruimte zo mooi te zien zijn.

Er staat nog wel een boerderij, Huis Acquoy, ook wel Oranjeboerderij genoemd. Deze boerderij dateert uit 1798 en staat op de terp waarop naar alle waarschijnlijkheid de middeleeuwse voorburcht heeft gelegen. De boerderij was nog tot 1900 eigendom van de Oranjes.

Kerk
Iets verderop aan de dijk staat een 19e eeuwse Waterstaatskerk, met de deur naar de dijk. Aan de andere zijde leunt de oude 15e eeuwse toren zwaar opzij.
Ook hier zie je niet wat de bodem verbergt.

Er is bodemonderzoek met GPR (ground penetrating radar) gedaan in en rondom de huidige kerk en op basis daarvan is het volgende te concluderen. Voor 1300 stond er een kleine zaalkerk, ongeveer net zo groot als het huidige gebouw, alleen iets meer westelijk gebouwd. Ca. 1380 wordt de kerk, gewijd aan de heilige Catharina, uitgebreid met een nieuw koor een tweede transept. In de 15e eeuw wordt de toren aan de kerk gebouwd. In de 16e eeuw komt er tweede beuk naast de bestaande beuk.

De toren geeft problemen. Al tijdens de bouw zakt deze scheef, waarschijnlijk door ongelijke ondergrond. Een deel wordt op klei gebouwd, een deel op een andere grondsoort. Nog tijdens de bouw wordt getracht de verzakking te corrigeren. Uiteindelijk staat er toch een toren met drie geledingen en een tentdak.

1 augustus 1674: vanuit Noord-Frankrijk komt een enorm stormveld aanrazen over de Nederlanden. Als de storm om zeven uur ’s avond het schip van de Domkerk in Utrecht verwoest, is Acquoy al aan de beurt geweest. Het schip van de Catharinakerk was grotendeels verwoest. Het koor werd dichtgezet en daar ging men dan maar kerken, net als in Utrecht gebeurde.
Acquoy heeft nooit veel inwoners gehad en blijkbaar was het koor groot genoeg, want er is een 18e eeuwse tekening waarop tussen toren en koor nog steeds de ruïne van het schip staat.

Eind 18e eeuw werd de toren ingekort van drie naar twee geledingen en dat verklaart het merkwaardig stompe en vierkantige uiterlijk.
In 1844 werden de restanten van het kerkgebouw gesloopt en werd er een nieuwe kerk in Waterschapsstijl gebouwd. De oriëntatie op het Oosten werd hierbij losgelaten en het gebouw kwam los te staan van de toren.

En het blijft een merkwaardig iets, dat op het kerkhof naast de kerk en de scheve toren, mevrouw Cornelia Pisa ligt, de echtgenote van de plaatselijke predikant, Nicolaas Hendrik Kuiperi.