Ik ben vandaag te gast in het oudste gebouw van het kleine vestingstadje Elburg en in de naastgelegen voormalige gevangenis annex brandspuithuis.
In 1392 was Arent thoe Boecop (ook wel Arnt ten Boecop) ambtman van de Veluwe onder Willem van Gulik, hertog van Gelre, toen hij opdracht kreeg het stadje Elburg te verplaatsen en opnieuw te bouwen. Het was al te vaak overstroomd en nu was de maat vol.
Arent ging aan het werk en liet een rechthoekige stad ontwerpen. Het toen al bestaande kasteel (burg) werd ook afgebroken en er kwam een nieuw stadskasteeltje voor in de plaats. Ook de oude kerk werd afgebroken en de nieuwe kwam vanaf 1396 in een nog niet bebouwde hoek van het stadje te staan, reden dat Elburg de kerk niet in het midden heeft.
Het stadskasteel werd al in 1400 verkocht aan het gemeentebestuur van Elburg en deed dienst als gemeentehuis en politiebureau, vandaar dat in de 18e eeuw een gevangenis annex brandspuithuis in de achtertuin werd gebouwd. Sowieso is er aan het pand het nodige verbouwd en aangebouwd in de loop van de eeuwen. In 1954 verliet de gemeente het kasteel, dat grootscheeps werd gerestaureerd. In 2014 kreeg het Nationaal Orgelmuseum hier onderdak, het enige museum in Nederland dat het historische pijporgel in de schijnwerpers zet.

Vandaag ben ik hier niet speciaal voor het museum, maar voor iets anders. Gisteren, 31 oktober, was het Hervormingsdag, de dag waarop Martin Luther volgens overlevering zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkapel had gespijkerd. (De waarheid is dat het gebruikelijk was om theologische discussiepunten aan de poorten van de kerken te bevestigen, om een academisch debat aan te kondigen.)
Hoe het ook zij, Luther ontketende hiermee, samen met o.a. Calvijn en Zwingli op hun eigen manier, een Reformatie die uitmondde in een scheuring in de kerk. Let op: de bedoeling was reformatie, dus hervormen, niet afscheiden.

Daarom zit ik op het kleine balkon in de voormalige stadsgevangenis. Deze gevangenis is verbouwd, er is een glazen en cortenstalen aanbouw en daarin staat een enorm orgel. Het Leeflang-orgel met een orgelfront van architect Boon.
Het orgel werd door Leeflang gebouwd tussen 1952-1954 voor het landhuis van de Deventer industrieel Ankersmit. Na diens dood kon architect Boon het kopen en hij liet het in zijn woonboerderij plaatsen. Met een compleet nieuwe, kleurrijke geometrische kas. Het oker, oranje, rood, roze, blauw en heel klein beetje donkergrijs vrolijken deze sombere dag op.
En dat doet vandaag ook de muziek.

Hymnoloog Jan Smelik zal ons vandaag meenemen in de wereld van Luthers kerkliederen terwijl organisten Jos van der Kooy en Wout van der Linden ons bewerkingen van die liederen laten horen. Én we zullen door hen begeleid worden bij het zingen van deze liederen.

In goed gereformeerde preektraditie zijn er drie punten. Het zingen van de liederen zullen we de toepassing maar noemen.

De wereld van Luthers liederen
In 1524 (vorig jaar 500 jaar geleden) kwamen de eerste liederen van Luther uit en veel daarvan worden tot op de dag van vandaag nog gezongen, zowel in Duitsland als in Nederland. En sommigen staan zelfs in bundels in gebruik bij de Rooms-Katholieke kerk.
De verspreiding en daarmee het succes van de Reformatie valt niet los te zien van de boekdrukkunst. Hierdoor konden boeken en vooral pamfletten snel en goedkoop worden gedrukt en verspreid.
En dat gold ook voor liederen, hoewel dat lastig drukken was. Vaak werd gebruik gemaakt van houtblokdruk om muzieknotatie te drukken en daar ging ook wel eens wat mee fout. Sommige van die fouten zullen tot op de dag van vandaag in bepaalde melodiën zijn overgeleverd.

Luther was niet alleen monnik en theoloog, maar ook zanger (als kloosterling zong hij mee met de getijdengebeden), dichter, componist en musicus (hij bespeelde de luit). Hij wist ook dat overbrengen van gedachtegoed het beste kan via teksten op rijm en als die teksten melodieën hebben die de mensen makkelijk kunnen meezingen…!

Luther was een voorstander van liederen in de volkstaal. In Straatsburg bijv. werd al heel vroeg in de volkstaal gezongen tijdens de kerkdienst, zelfs in de Rooms-Katholieke kerken.
Hij wilde graag dat kerkliederen werden gemaakt, maar vond geen dichters en sloeg daarom zelf aan het dichten. Hij stond daarmee in de traditie van de Boheemse broederschap die een paar decennia eerder al liederen in de volkstaal had uitgegeven.

De uitgave van liederen ging uit van de drukkers zelf en niet op last van een reformatorische overheid. Het was nl. lucratieve handelswaar, vooral de liedbladen.

We luisteren naar en zingen de volgende liederen:

• Een vaste burcht (bewerking Bach)
• Aus tiefer not (bewerking Reger)
• Christ lag in Todesbanden (bewerking Zichau)
• Christum wir sollen loben schon (bewerking Dupré)

Bronnen en functies
Luther begon niet helemaal opnieuw. Hij steunde op de kerkelijke traditie en baseerde een aantal van zijn liederen op Latijnse hymnes uit de 4e tot en met 6e eeuw, maar ook de 12e en 13e eeuw. Hij paste bestaande Duitse liederen aan en hij gebruikte psalmteksten om daar min of meer vrije berijmingen van te maken.
Ook gebruikte hij bestaande melodiën, zowel Latijnse hymnes als volksliedjes, die hij waar nodig aanpaste. Én hij schreef nieuwe muziek.

Van de 37 liederen die hij uitgaf zijn er 24 voor 1524 geschreven en 11 helemaal nieuw. Na 1524 kwamen meer liederen uit van andere dichters en was voor Luther de noodzaak om zelf te dichten verminderd.

We luisteren naar en zingen de volgende liederen:

• Christ unser Herr zum Jordan kam (improvisatie)
• Dies sind die heilige zehn Gebot (bewerking Bach)
• Gelobet seist du, Jesu Christ (bewerking Hustedt)
• Gott der Vater wohn uns bei (improvisatie)
• Ein feste Burg is unser Gott (bewerking Buxtehude)

Luthers liederen de eeuwen door
De liederen van Luther bleven populair in de 17e en 18e eeuw, ondanks de opkomst van bijv. het piëtisme en andere theologische stromingen.
In Leipzig werden in 1724 (200 jaar de uitgave van Luthers eerste liederen) liedpreken gehouden, telkens bij een ander lied van Luther. Dat is ook het jaar dat Bach zeven van de 52 cantates baseert op een Lutherlied.

De liedteksten werden in diverse kerken en stromingen aangepast, maar bleven gebruikt worden, zoals tijdens de Verlichting, waarin rede en ratio een theologisch andere wereld aankondigden.
In de 19e eeuw en begin 20e eeuw werd Luther voor het politiek en nationalistische karretje gespannen, als religieuze maar vooral culturele exponent.
Smelik laat ons een voorbeeld zien van een Duitse kaart uit de Eerste Wereldoorlog, waarbij ‘Ein feste Burg is unser Gott’ als propaganda wordt gebruikt.

Vandaag de dag staan er nog 16 liederen in het Duitse liedboek en 15 in het Nederlandse. Het oudste Lutherlied in de Nederlandse traditie is Vater unser, een catechismusgezang bij de uitleg van het Onze Vader. Dit stond al in de eerste psalmberijming in het Nederlands, die van Datheen. Terzijde: het is ook het enige lied dat bewaard is gebleven in Luthers eigen handschrift. Ook componeerde hij de melodie.

Wat wij nu het Lutherlied bij uitstek noemen (Een vaste burcht is onze God, een vrije berijming van psalm 46) is ontzettend populair geworden in vooral 19e eeuw. Het werd een soort strijdlied van de protestantse zuil, vanwege de opkomende stromingen als socialisme, communisme, anarchisme en diverse andere theologische niet gereformeerde stromingen.

We luisteren naar en zingen de volgende liederen:

• Jesus Christus unser Heiland (bewerking Buxtehude)
• Jesus Christus unser Heiland (bewerking Sweelinck)
• Veni Creator Spiritus ofwel Komm Gott Schöpfer Heiliger Geist (bewerkingen Walcha)ĺ
• Komm Heiliger Geist Herre Gott (bewerking Zachau)
• Media vita ofwel Mitten wir im Leben sind (bewerking Scheidt)
• Mit Fried un Freud ich fahr dahin (lofzang van Simeon) (bewerking Haas)
• Nun bitten wir den Heiligen Geist (bewerking Walther)
• Nunn freut euch lieben Christen g’mein (bewerking Weckman)
• Nunn komm der Heiden Heiland (bewerking Bach)
• Vater unser (bewerking Langlais)
• Ein feste Burg ist unser Gott (anonieme bewerking)