Hoe klinkt een kloostermop?

Revolutie
Het is tegen negen uur in de avond als ik met de trein op station Leeuwarden arriveer. Het is fris maar droog en rustig weer en dus parkeer ik mijn fiets even in de stalling om op een terras aan het Zaailand even wat te drinken. Het is gezellig druk op de terrassen en het is een prima manier om het weekend te beginnen.
Mijn B&B bevindt zich aan de straat die vernoemd is naar Pieter Jelles Troelstra, dichter, advocaat, journalist en politicus. Grote bekendheid kreeg hij in Friesland als Fries dichter en schrijver. Landelijke bekendheid kreeg hij vooral ook door de ‘Vergissing van Troelstra‘. Hij riep op tot revolutie als gevolg van de economische malaise na de Eerste Wereldoorlog, in navolging van andere revoluties in Europa. Denk aan de Russische Revolutie in oktober 1917 en de Duitse Novemberrevolutie van begin 1918. In de week daarop werd geprobeerd in Nederland een revolutie te ontketenen, de zgn. Roode Week. Troelstra meende dat een socialistische revolutie in Nederland kans van slagen had vanwege de onrust in de politiek. Hij vergiste zich deerlijk. Het bekendste beeld van de mislukte revolutie is wat op Oranjemaandag 18 november plaatsvond: een aanhankelijkheidsbetuiging op het Malieveld aan koningin Wilhelmina en prinses Juliana.

Genoeg over politiek. Waarom ben ik helemaal naar Leeuwarden afgereisd? Nou, vandaag is er een najaarsexcursie van Organum Frisicum, de Friese orgelclub. Ik heb het allemaal nagerekend en ik kan dit allemaal op de fiets doen. Dus!

Boazum
Het is heel erg fris als ik net na negenen vertrek. Ik ga westelijk naar Marssum en langs de mooie kerk en het Popta-slot ga ik zuidwaarts via Ritsumazijl naar Deinum. Ik hou van dit landschap. Het is vlak en plat, geen bossen, wel windsingels. Schuin achter me de hoge bebouwing van Leeuwarden en die zal ik ook blijven zien vandaag. En verder elke paar kilometer een klein dorpje, omgeven met bomen. En een kerk met een toren. Langs Boksum, Jellum, Weidum, Mantgum en Easterwierum rij ik over de Hegedyk, de dijk van de voormalige Middelzee of het Boorndiep, een Middeleeuwse zeearm die tussen 1200 en 1300 is dichtgeslibt.

In Boazum staat de Martinus- of Maartenskerk, één van de oudste Romaanse kerken van Friesland, gebouwd in de 12e eeuw. Het koor is het oudste deel, gebouwd in tufsteen, daarboven een band gele baksteen en dan rode baksteen. De zuidkant heeft nog Romaanse boogvensters, de noordkant is al in Gotische stijl met de spitsboogvensters.

Na de koffie met Oranjekoek zoek ik een mooi plekje op voor het concert, maar eerst gaat artistiek adviseur en organist Peter van der Zwaag ons iets vertellen over kerk en orgel.
In 1941 zijn in het koor van de kerk 13e eeuwse fresco’s onder de witkalk vandaan gekomen. Links Maria en Johannes en rechts twee bisschoppen waaronder waarschijnlijk Martinus. In een klaverblad is een ‘Majestas Domini‘ te zien, een tronende baardeloze Christus, omringd door de symbolen van de vier evangelisten. Hoe vaag het ook is, ik vind het ontroerend om te zien.

Maar we komen voor het orgel. De bouw is in 1783 begonnen door Heyneman (niet die van het orgel in Zaltbommel) en afgerond door Knol (die van het orgel in Hasselt). Verschillende aanpassingen en restauraties volgen. Het orgel heeft een mooie kas, overdadig versierd met lofwerk en heel veel beelden. Middenvoor koning David met levensgrote harp en heel veel grote en kleine engelen op de torens.

Jochem Schuurman neemt dit deel van het programma voor zijn rekening en hij speelt een barok programma. Bach (BWV 537), Krebs (Sonate in G), Gerber (Inventio in D) en Vierling (Allegro moderato in F).

Dearsum
Het is maar een klein eindje en als fietser ben ik er nog eerder dan de automobilisten. Onderweg over het smalle fietspad door de landerijen, hoor ik de 14e eeuwse klok luiden. Dat doet de koster speciaal voor ons.
De bakstenen kerk was ooit gewijd van de Nicolaas van Myra, Sinterklaas dus, en stamt uit de 13e eeuw. In de noordzijde zit een klein Romaans venster en de nu dichtgemetselde voormalige vrouweningang. In de zuidzijde zitten Gotische spitsboogvensters en de eveneens dichtgemetselde voormalige manneningang. De kansel staat tegen de achterzijde van het koor en daarnaast is een merkwaardige nis, een piscina. Een piscina is een ondiep bekken waar liturgisch vaatwerk en linnen konden worden gewassen. Het water liep via een gootje of een pijpje over het kerkhof en zo konden de doden in de gewijde grond ook nog deelhebben aan het sacrament.

Het orgel uit 1875 is van de hand van de gebroeders Adema uit Leeuwarden. Heel bijzonder in die tijd dat een protestantse kerk een katholieke orgelbouwer opdracht gaf voor een orgel. Het is een vrij klein orgel, geschilderd in een mooie mint-grijsgroene kleur, afgezet met goud en donkergroen. Het orgel heeft geen wijzigingen ondergaan, alleen wat restauratie.
Peter van der Zwaag neemt dit concert voor zijn rekening en hij speelt werk van twee Nederlandse componisten die beiden organist waren in de Sint-Josephkerk waar een orgel uit 1906 staat van de hand van de Amsterdamse tak van Adema.
Hij speelt van De Klerk uit twee delen uit ‘12 Images‘, variaties over ‘O Jesu soet‘ en ‘Laudes organi‘ en zes deeltjes uit ‘10 Inventionen‘. Van Andriessen speelt hij ‘Preghiera‘ en ‘Interludium‘.

Landschap
Ik heb nu de tijd tot twee uur om mijn eigen lunch te regelen. De overige deelnemers gaan naar de volgende stop. Ik niet. Ik pak de fiets en rij heerlijk langs de Zwette (of Swette of Sneekertrekvaart), onderdeel van de Elfstedentocht. Ik vind een bankje waar ik picknick. Het is wel fris en niet zonnig, maar ach…
Vlakbij staat een Amerikaanse Windmotor. Op de heenweg had ik er nog eentje gezien. In 1918 werd het waterschap De Oosterwierumer Oudvaart opgericht. Het te bemalen gebied werd opgedeeld in vijf bemalingskringen en voor bemaling werden vijf windmotoren aangeschaft. Deze vijf vervingen de 58 oude houten (en dus brandgevaarlijke) windmolens.
Deze vijf windturbines zijn inmiddels vervangen door drie gemalen. De drie overgebleven windturbines zijn gerestaureerd en maalvaardig. En monumenten.

Jorwert
Wie kent het dorp niet? Het heeft door het boek van Geert Mak veel bekendheid gekregen en aan de gevel van café ‘Het wapen van Baarderadeel’ zit een gedenksteen voor hem en zijn boek.

Schuin er tegenover staat de Radboudkerk, en nee, die is niet gewijd aan de beroemde of beruchte koning Radboud. Deze Radboud werd geboren in Namen rond 850 uit een Friese moeder die wel van de beruchte koning afstamde. Van 899 tot 917 was hij bisschop van Utrecht. Hij is patroonheilige van de katholieke wetenschapsbeoefening. Weten we gelijk waar de Radboud Universiteit en het Radboud Ziekenhuis naar vernoemd zijn.
De kerk is vrij groot en stamt uit de 12e eeuw en is grotendeels gebouwd van tufsteen en kloostermoppen. Her en der zijn reparaties in baksteen uitgevoerd en de toren heeft vlakken in baksteenvlechtwerk.

Het orgel uit 1799 is van de hand van Van Gruisen uit Leeuwarden. Ook dit orgel heeft behalve restauratie geen wijzigingen ondergaan en het heeft wonder boven wonder de instorting van de toren in 1951 overleefd.

Jochem neemt plaats achter de klavieren. Hij speelt zes koralen uit het Orgelbüchlein van Bach, de Aria Tertia van Nauss en O Ewigkeit van Krebs. Ik ga helemaal op in de muziek en schrik me dan ook een hoedje als iemand het programmaboekje laat vallen.

Mantgum
Het programma gaat dusdanig voorspoedig dat de voorzitter besluit het concert in Mantgum een kwartier te vervroegen. Dat komt me later erg goed uit.
Het is maar drie kilometer fietsen. Er is wat zon maar koud blijft het. In een lange sliert auto’s en fietsen gaan we op de Mariakerk aan. Ik hoor dat het orgel nog gestemd wordt.
De buitenkant van de kerk is 19e eeuws maar de kern is vroeg 16e eeuws. In 1500 is deze Mariakerk gebouwd als vervanging van een middeleeuwse voorganger. In het portaal staat een enorme 16e eeuwse grafsteen tegen de muur. Erop afgebeeld in zijn harnas de naamgever van de straat: Serapius van Galama, zeg maar Seerp.

Peter vertelt ons dat de kerk in 1865-1867 werd verhoogd en van spitsboogvensters voorzien. Alles werd witgepleisterd, maar de ronde preekstoel, de dooptuin en het houtsnijwerk (eikenhout) uit 1779-1781 in Lodewijk XVI stijl bleven gespaard. Het geeft de kerk een bijzondere uitstraling, net als de gebrandschilderde glaspanelen uit het voormalige gemeentehuis van Baarderadeel.

Het orgel is van de hand van Van Dam. In 1710 was er al een orgel, dat in 1845 werd vervangen door een Van Dam -orgel. In 1879 na de verbouwing van de kerk ging dit orgel naar Harlingen en kwam er een compleet nieuw orgel, ook van Van Dam. Er waren in het dorp genoeg kapitaalkrachtige kerkleden om dit te kunnen bekostigen, blijkbaar. Het orgel is heel deftig qua uiterlijk, geschilderd in rijtuigzwart met goud en met grote witte beelden die Geloof, Hoop en Liefde voorstellen.
Bij een grote restauratie zijn twee gereserveerde plekken in het orgel voorzien van het daarvoor bedoelde register.

Peter gaat achter de klavieren en speelt Rheinberger (Ernste Feier, Cantiline en Introduction und Passacaglia) en Bach (Aria variata alla maniera Italiana).

Ik fiets snel naar het station om de trein naar huis te pakken.

Kloostermop
Friesland en Groningen waren bezaaid met kloosters en via die kloosters waren er contacten met Italië waar de kunst van het stenen bakken bestond. Die kunst was hier in de Lage Landen met de Romeinen verdwenen. Maar kloosterlingen gingen hiermee aan de slag. Eerst met de kloostermoppen, grote vierkantige blokken, later met kleinere stenen.
En hoe klinkt zo’n kloostermop? Peter vertelt ‘m.

Er waren eens drie monniken die aan de oever van het water stonden. De eerste monnik zegt: ‘Ik geloof in God’, hij stapt naar voren op het water en blijft staan. De tweede monnik zegt ook: ‘Ik geloof in God’, hij stapt naar voren op het water en ook hij blijft staan. De derde monnik bekijkt dit allemaal eens, aarzelt even, en zegt dan ook: ‘Ik geloof in God’. Ook hij stapt naar voren en… duikt kopje onder. De beide andere monniken kijken elkaar aan en zeggen: ‘Met zijn geloof is niks mis, maar hij weet niet waar de paaltjes staan, blijkbaar?