In Tiel is deze dag op zondag, niet op zaterdag. Op zaterdag is het de tweede dag van Appelpop en dan is de stad vol genoeg. Vandaag besluit ik voor het eerst naar Open Monumentendag in Tiel te gaan. Na kerktijd rij ik door naar de tuin van het stadhuis en ik ben precies op tijd om het beiaardconcert van de Maartenstoren te beluisteren.

Vervolgens wandel ik naar het Ambtmanshuis. Daar haal ik een folder met een overzicht van de te bezoeken monumenten. Ik zie het als een soort bingokaart en ga proberen zoveel monumenten te bezoeken.

Ter voorbereiding op de Open Monumentendag woon ik donderdagavond een lezing bij van de Oudheidkamer met als thema de diverse bouwstijlen: van de Romaanse bouwstijl tot en met de Amsterdamse school (jaren 1930). Peter Schippers die de lezing verzorgt, is kunsthistoricus en hij neemt ons aan de hand. Niet alleen door de eeuwen heen, maar ook door Tiel.

Hij begint met de definitie van een monument en daaruit blijkt al dat een monument niet alleen een huis of kerk of kasteel is, maar van alles kan zijn. In Tiel zijn bijvoorbeeld de stadsgracht met omwalling, het Inundatiekanaal met de sluizen, het witte brugje en het vogeleilandje ook monumenten.

Wat is een monument?
Een monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid, dat van algemeen belang wordt geacht om de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere culturele waarde. De leeftijdsgrens is 50 jaar.

Vervolgens krijgen we in vogelvlucht een goed beeld van alle monumenten die in Tiel voorhanden zijn. Tegelijk geeft het ons als Tielenaren een positiever beeld van de stad dan sommigen wel eens ten toon spreiden. ‘Tiel is niet viel’ blijkt niet waar te zijn. Tiel is een stad vol historie, maar de stad heeft in de Tweede Wereldoorlog behoorlijk geleden, waardoor je even door de wederopbouwarchitectuur moet heenkijken. En laten we eerlijk zijn: je kunt er een lelijk woord op zeggen dat enkele van die wederopbouwpanden binnenkort ook monumentenstatus krijgen.

Maar al met al heeft Tiel voor een heel oude stad wel erg weinig monumenten. 72 rijksmonumenten en 149 gemeentelijke monumenten. Even ter vergelijk: Culemborg heeft er 108 respectievelijk 212 en Zaltbommel 171 respectievelijk 104.

Gewapend met die kennis en een overzicht van de geopende monumenten ga ik zondagmiddag op pad, vast van plan zoveel mogelijk te bekijken. Bingo maar dan anders.

Ambtmanshuis
Ik start bij het Ambtmanshuis, waarvan de bouw 500 jaar geleden aanving. Aan het huis is in de loop veel verbouwd en aangebouwd. Ik neem een kijkje in de burgemeesterskamer en de trouwzaal en wip de marmeren trap op.
Het pand werd gebouwd in opdracht van Adriaan van Bueren, ambtman, dijkgraaf en richter van de Neder-Betuwe. Een ambtman was een beheerder van een landstreek of woud en in Gelre was het een hoge bestuurder namens de hertog. Vergelijkbaar met een burgemeester en het ambt was erfelijk maar kon ook gekocht of verkocht worden.
Trouwens ook de tuin van het Ambtmanshuis is een monument, want aangelegd door de beroemde tuinarchitect K. Zocher.

Sint Caeciliakapel
Dit kleine 15e eeuwse kerkje is de kloosterkapel van het in 1621 gesloopte Caeciliaklooster. Het koor van de kapel heeft prachtige glas-in-loodramen met Mozes, Samuel en de aankondiging van de engelen aan de herders.

Rechtbank
Vlakbij de dijk staat aan de Nieuwe Tielseweg het imposante rijk versierde gebouw waar tot 1934 een arrondissementsrechtbank was gevestigd. Tussen 2011 en 2013 was het nog een zittingslokatie van het kantongerecht. Nu is het een appartementencomplex, maar de rechtszaal is behouden gebleven en daar mag ik een kijkje nemen.

Burger Weeshuis
Op naar de Achterstraat naar het voormalige Weeshuis uit 1904. De voorganger stond eeuwenlang aan het Hoogeinde, in 1563 opgericht uit giften van o.a. Mechteld Nyborger. Het weeshuis is verkocht en in gebruik voor andere bedrijven, maar de regentenkamer is er nog en wordt ook nog gebruikt door de regenten. Er hangt een grote foto van alle percelen die het Weeshuisfonds verpacht. De opbrengsten daarvan worden tot op de dag van vandaag aangewend voor jongerenwerk in Tiel.

Het Makelaarshuys
Zo genoemd naar de vroegere eigenaar makelaar Dolron. Nu verhuurd aan diverse partijen. Ik mag zomaar de gang doorlopen naar de prachtige tuin (waarschijnlijk ook van de hand van Zocher). Het bestaat uit drie aan elkaar gekoppelde panden, waarvan het oudste uit de 15e eeuw stamt.

Sint-Dominicuskerk
Ik steek de straat schuin over en loop zo de grote bakstenen kerk (1940) in. De buitenkant is recht en vierkantig, de binnenkant juist niet. Die lijkt op een omgekeerd schip, met grote ovalen bogen. Ik neem even een kijkje bij het Mariabeeld. Nooit geweten dat er een Onze Lieve Vrouwe van de Betuwe bestond. Het kindje Jezus reikt naar het bakje kersen in de hand van Maria. Het is in 1951 gemaakt voor een niet meer bestaande kerk in Rotterdam en later naar Tiel overgebracht en toen kreeg het deze naam.

Andreasgasthuis en Hyacinthuskapel
Het voormalige ziekenhuis is niet te bezoeken, maar de buitenkant is een prachtig voorbeeld van de Jugendstil. De erachter gelegen Hyacinthuskapel uit 1929 is vernoemd naar de heilige Hyacinthus van Polen, een van de eerste dominicanen.

Sint Maartenskerk
Ik had de toren vanuit de verte al bewonderd maar nu ga ik toch even snel deze kerk in. De 15e eeuwse kerk is het oudste gebouw van Tiel en wordt wel de kerk met tien gedaantes genoemd. Vanaf het Romaanse zaalkerkje uit de 10e eeuw tot met de huidige kerk, waarbij de afgebroken delen in het gras zichtbaar zijn gemaakt.

Bellevue
Staat niet op de lijst maar is wel een prachtig gebouw en het heeft een terras aan de Waal. Dus tijd voor een pauze. De buitenkant is erg statig en klassiek, terwijl de hal juist mooi versierd is in de Jugendstil.

Het Hooghe Huys
Dit oorspronkelijk 18e eeuwse woonhuis is in gebruik als moskee van de Turkse gemeenschap. Ik trek mijn schoenen uit en ga snel mee met de rondleiding. In de bovenzaal is de moskee ingericht met kleurrijke tegels. Heel verrassend achter de klassieke gevel. Bij mijn vertrek krijg ik een stukje baklava aangereikt. Lekker!

Groote Sociëteit
Als je wel eens in het museum geweest bent, merk je dat er minder ruimte is dan je zou verwachten van de buitenkant. En dat klopt. Het gebouw was gebouwd in opdracht van de Groote Sociëteit. Deze sociëteit is opgericht op 27 maart 1764, heeft als enige doelstelling gezellig samenzijn onder het genot van een goed glas en is alleen toegankelijk voor vrouwen. Gelukkig mag ik vandaag als vrouw wel naar binnen en ik word rondgeleid door de voorzitter. Je kunt er van alles van vinden, maar ik vind het wel wat hebben, dat mannen elkaar op deze manier weten te vinden. Het is nl. niet de bedoeling dat je zaken doet, maar dat je ontspant, vrienden maakt en er voor elkaar bent.
De sociëteit heeft het gebouw afgestoten en het is nu ingebruik als museum, behalve de grote zaal met balkon aan de rivierzijde. Die heeft nu een eigen opgang en wordt elke vrijdag nog gebruikt.

Ter Navolging
Als één van de eerste plaatsen in Nederland kreeg Tiel in 1786 een begraafplaats die niet meer in of rondom de kerk lag, maar buiten de stad. De Tielse patriot J.D. van Leeuwen schreef een artikel over begraven buiten de kerk onder het motto Ter Navolging en richtte in 1785 het begraafgenootschap met dezelfde naam op.
Vandaag de dag is er een stichting Ter Navolging die deze begraafplaats en de Joodse begraafplaats beheert en onderhoudt.
Rechts is het door Zocher aangelegd en heel parkachtig, links is het strakker en moderner.

R.K. School St Thomas van Aquino
Als ik binnenstap, denk ik aan mijn laatste jaar VWO in Zwolle. Dat jaar moesten we lessen volgen in een oude huishoudschool, de Emmaschool. Dat gebouw was wel ouder dan deze school, maar het gevoel is hetzelfde.
Lange gangen, mooie tegelwanden (groen, geel en goud), een centraal trappenhuis met houten trapleuningen, een ijzeren balustrade en een mooie lichtinval. En het gebouw uit 1921 is, nu ruim 100 jaar later, nog steeds in gebruik als school.
Er lopen heel wat oud-leerlingen rond, begrijp ik uit de gesprekken van de bezoekers.

Rooms Katholieke Begraafplaats
Gek genoeg staat er geen banner bij de ingang, maar het staat wel op mijn bingokaart, dus ga ik snel even de begraafplaats op. De begraafplaats bestaat sinds 1836. Het centrale pad is omgeven met prunussen en in granaatvorm gesnoeide taxus. Het hek komt van een buitenplaats in Varik. In het midden staat een kapel uit 1836.

Joodse Begraafplaats
Jaren woonde ik vlak in de buurt en nog nooit bezocht ik deze begraafplaats. Maar nu parkeer ik mijn fiets op het lange toegangspad.
Het metaheerhuis (1877) is geopend en is tegelijk de toegang tot deze begraafplaats. Dit huisje is de plaats voor de rituele reiniging van de overledene voor ter aarde bestelling. In het huisje staat een baar met daarop een waskist, een houten kist gevoerd met zink waarin de overledene kon worden gewassen. Verder is er een kleine tentoostelling over het Joodse leven in Tiel.
Ik loop de kleine begraafplaats over. Het oudste deel stamt uit 1827 toen de Joodse gemeente uit Tiel deze grond aankocht.

Ik mag nog meelopen met een wandeling door Joods Tiel en kom weer van alles te weten over het Tiel van voor de oorlog.
Ook kan ik het laatste monument van vandaag op de foto zetten, de grote waterpomp op de Groenmarkt, in 1768 vervaardigd van hardsteen. Het staat al lang niet meer op de oude plek, maar sinds de renovatie van de Groenmarkt geeft de pomp wel weer water.

Heb ik alle monumenten gehad? Nee, mijn bingokaart is niet vol, maar ik heb een respectabel aantal van de in totaal 25 monumenten kunnen afstrepen.