Als ik vanaf het station naar de Grote Markt loop, hoor ik het carillon van de toren, alleen de toren zie ik niet en de kerk ook niet. Opeens zie ik links een hek en daar torent het transept van de kerk boven me uit. Maar geen toegang. Verder maar langs de huizen en op de Grote Markt zie ik links de toegang tussen twee restaurants naar de hoofdingang van de kerk.
Het carillon wordt nog steeds bespeeld, dus ga ik maar even op een terras zitten. Zicht op de prachtige panden rondom de markt, koffie mét erbij en dan gewoon even luisteren. Prachtig!
Ik loop naar de VVV en dan naar het naastgelegen museum: de Markiezenhof.

Markiezenhof
Aan de Steenbergsestraat staat het laatgotische stadspaleis dat de residentie was van de heren en later markiezen van Bergen op Zoom. Zij woonden op het kasteel te Wouw, maar rond 1485 bouwden ze op deze plek een hof, waardig genoeg om hoge gasten te ontvangen.
In de Hofzaal staat het pronkstuk van het museum: de 15.000 kilo wegende schitterend gebeeldhouwde Christoffel-schouw uit 1521.
En er is nog een piepklein pronkstuk: het oudste complete brilletje ter wereld, onooglijk om te zien, maar ruim 500 jaar oud, wellicht in het bezit van een kanunnik van de Gertrudiskerk.
Wat ik jammer vind, is dat er weinig over Bergen op Zoom zelf in het museum terug te vinden is. Wel is het een ontzettend mooi pand, of liever gezegd complex van panden. Het is trap op trap af en van de ene zolder kun je niet naar de ander.
In de prachtig heringerichte stijlkamers lees ik het bijzondere en droevige verhaal van Marie Anne van Arenberg en haar dochter Maria Anna Henriette de la Tour d’Auvergne, erfdochter en moeder van de laatste markies.

Marie Anne van Arenberg
Ze is de echtgenote van François-Egon de la Tour d’Auvergne, markies van Bergen op Zoom. Hun huwelijk, gesloten in 1707, is geregeld door de kardinaal van Bouillon. In 1710 overlijdt de markies aan de pokken. Ze zijn dan in Noord-Frankrijk. De kardinaal speelt ook rol in het volgende -geheime- huwelijk van Marie Anne. Ze trouwt met de bediende van de markies, Simon de Maisy. De kardinaal moedigt hun relatie zelfs aan, terwijl dit een grote schande zou zijn voor Marie Anne als deze aan het licht zou komen.
De kardinaal is zelfs korte tijd aan de macht in Bergen op Zoom en eist ook de voogdij op over Marie Henriëtte, het dochtertje van Marie Anne en François-Egon.
Rond 1715 kiest Marie Anne definitief voor Simon en vertrekt met hem naar Frankrijk. Ze krijgt met Simon twee dochters en een zoon. De strijd om de voogdij over Marie Henriëtte verliest ze echter aan haar moeder en haar familie verstoot haar.
Ze is kerkmoeder van het jansenisme, waaruit later de oud-katholieke kerk ontstaat en zelfs één van hun heiligen.

Haar dochter wordt opgevoed door haar grootmoeder en in 1722, als 13-jarige, uitgehuwelijkt aan prins Johann Christian von Sulzbach. Hun zoon Karel Theodoor wordt in 1724 geboren en in 1728 sterft ze, een maand na de geboorte van haar doodgeboren dochtertje, Marie Anne.
Karel Theodoor wordt één van de machtigste vorsten in Europa als keurvorst van de Palts, later keurvorst van Beieren maar hij was ook Markies van Bergen op Zoom. De laatste markies, want in 1795 werd Nederland door de Fransen onder de voet gelopen en werd het Markiezaat van Bergen op Zoom opgeheven.

Sint-Getrudiskerk
Tegen één uur ben ik weer bij de kerk. Nu ga ik echt naar binnen, want er is een orgelconcert. Maar eerst het gebouw. De torenromp is het oudste deel van de kerk, rond 1370. In 1442 werd het een kapittelkerk, waaraan o.a. de beroemde componist Jacob Obrecht verbonden was. In 1477 werd het huidige gebouw voltooid. De kerk kreeg een nieuw koor met kooromgang en straalkapellen en het schip kreeg zijkapellen. In 1489 zou de kerk nog werden worden uitgebreid met het ‘Nieuw Werck‘. Door geldgebrek werd het werk stilgelegd en nooit voltooid. Het al gebouwde deel verviel tot een ruïne, maar toch werden een nieuw koor en een nieuw transept gerealiseerd.
In de 80 jarige oorlog werden koor en transept werden afgebroken en het puin werd gebruikt voor de vestingwerken.
In 1747 werd de stad beschoten door de Fransen en de kerk werd grotendeels verwoest. Herbouw in 1750 zorgde voor een sobere kerk, negen meter lager.
De kerk was in gebruik bij de Hervormde Kerk van 1586 tot 1966. In 1972, tijdens restauratie, brak er brand uit waarbij het gehele interieur incl. orgel verloren ging.

De kerk ging na de afgeronde restauratie over in katholieke handen, waarbij de kerk werd gemeubileerd met de inboedel van de beide opgeheven katholieke kerken in de stad. Één van de stukken was het Ibach-orgel, het grootste orgel van deze Duitse bouwer, in 1862 gebouwd voor de Maria Hemelvaartkerk, nu Theater De Maagd. De kas is van de tekentafel van een Brusselse architect, bijna acht meter breed en ruim 11 meter hoog. Het is een imposant orgel, zo aan de torenmuur. En je zou nooit zeggen dat het niet voor deze kerk bestemd was.

Rik Melissant speelt een Duits programma, als je Liszt ook Duits mag noemen? Hij werd tenslotte geboren in wat toen Koninkrijk Hongarije was, maar wel uit Duitse ouders
Het orgel heeft een geluid, ik schrik er bijna van. De kerk is groot, maar het orgel is wel degelijk aan deze ruimte gewaagd en de sonate van Mendelssohn laat dat goed merken. Dan ‘O Traurigkeit’ van Brahms en het orgel laat dan een heel zachte kant zien. Bach’s Allein Gott in der Höh’ sei Ehr (BWV664) en de nummers 4 en 5 van 6 Studien in kanonischer Form van Schumann volgen.
Rik besluit met Liszt: Legende II Saint François de Paule marchant sur les flots ofwel de heilige Franciscus van Paola wandelt over de golven. Een verhaal over een 15e eeuwse monnik die over Straat van Messina zou zijn gezeild op zijn mantel. Ik hoor de golven, de wind. Schitterend, wat een mooie èn onbekende muziek.

Gertrudis van Nijvel
Getrudis werd in 626 geboren als dochter van Pepijn van Landen, hofmeier van de koningen van Austrasië. Haar moeder was de heilige Ida van Nijvel en haar zus is de heilige Begga van Landen (waar Biggekerke naar vernoemd is).
Ze kreeg een zeer godsvruchtige opvoeding en wilde haar maagdelijkheid ten dienste van God stellen. Ze werd wel ten huwelijk gevraagd, maar weigerde dit.
Haar inmiddels weduwe geworden moeder stichtte in 640 een abdij en Gertrudis trad daar in en werd als 20-jarige abdis.

En als je nu denkt: Pepijn? Waar ken ik die naam nog van? Begga werd moeder van Pepijn van Herstal, Pepijn was de vader van Karel Martel, Karel Martel was de vader van Pepijn de Korte en deze Pepijn was de vader van Karel de Grote. Dáár je die naam Pepijn dus van.

Terzijde: Austrasië (oostelijk land) was het noordoostelijk deel van het Merovingische koninkrijk, en besloeg het oosten van het huidige Frankrijk, het westen van Duitsland, België ten oosten van de Schelde en delen van Nederland. De hoofdstad van het rijk was Metz, hoewel sommige koningen ook vanuit Reims regeerden.

Gevangenpoort
Bergen op Zoom heeft eigenlijk een merkwaardig stadspatroon. Het ronde centrum heeft een soort slurf naar de Schelde, het oude havenkwartier. Ik loop daar heen en kom bij de Gevangenpoort. Deze voormalige stadspoort, de Lievevrouwepoort) is het oudste monument van de stad, 1e helft 14e eeuw en één van de best bewaarde Nederlandse stadspoorten.
Aan de westzijde staan twee grote ronde torens van Gobertanger kalksteen, met smalle schietgaten voor de kruisbogen. In de loop der tijd werd de stadsmuur gesloopt en alle andere poorten idem. Maar niet deze poort. Deze was nl. in gebruik genomen als douanekantoor en later als gevangenis. De poort werd daarvoor in 1485 uitgebreid met een bakstenen trapgevels met torentjes. De voorpoort aan de westzijde verviel en werd in 1619 gesloopt.
Vanaf die tijd is er uiterlijk vrijwel niets aan de poort gewijzigd. En tot 1931 deed de poort dienst als gevangenis.
Op deuren en wanden zijn inscripties te lezen, zoals van ene Kolfs die in 1823 schrijft dat hij met vrouw en kind naar Frederiksoord zal worden afgevoerd. Of die in de gijzelkamer waar een soldaat uit Keulen in 1622 zijn naam heeft ingekrast.

Josina Peereboom
In de poort zijn vele personen tijdelijk ondergebracht. Langdurige opsluiting bestond nog niet. Je werd opgesloten tot je vonnis. Je werd geëxecuteerd of verbannen of je moest een boete betalen of een straf ondergaan (geseling, brandmerking, zoiets). Maar niet Josina.
Zij was ongehuwd in verwachting van haar tweede kind. Bij de geboorte was ze alleen en heeft ze zelf de navelstreng doorgeknipt. Het kindje overleed, maar er werd vermoed dat zij het kindje had vermoord. Daarom werd ze opgesloten in de Gevangenpoort. Ze wordt gevonnist en ter dood veroordeeld, al werd later  duidelijk dat de dood van haar kindje geen moord was maar veroorzaakt door het onoordeelkundig afbinden van de navelstreng.
Het is 1789. Het enige wat nog moet gebeuren is dat de markies, Karel Theodoor, het vonnis moet bekrachtigen.
In 1794 is dat nog niet gebeurd en veroveren de Fransen de Lage Landen. De markies komt niet meer in Nederland en Josina zit maar in de poort. De Fransen hebben andere wetten. En zo blijft Josina hier zitten, maar liefst 17 jaar lang. Uiteindelijk wordt ze naar Breda en daarna naar Tilburg overgebracht, naar een instelling, omdat ze in haar eenzame opsluiting gek geworden was. Daar overlijdt ze in 1823, 56 jaar oud.

Ik wandel verder door de stad en ik kom er achter dat Bergen op Zoom een stad vol verhalen is: over oorlog en stadsbranden, over grote en kleine geschiedenis, over rijke en arme mensen die hun leven proberen te leven.
Er is nog het verhaal van de synagoge. Gebouwd met o.a. geld van Koning Willem I, bewaard gebleven omdat een NSB-er het wel handig vond als aardappelopslagplaats, bijna gesloopt na de Tweede Wereldoorlog, nu een herdenkingsmonument voor de Joodse bevolking.
Er is het verhaal van Walter Süskind die vanuit Duitsland naar hier kwam, want Nederland zou wel neutraal blijven. Hij zette zich later in bij de Hollandsche Schouwburg, redde kinderen van vele andere ouders, maar hij, zijn vrouw, dochtertje, moeder en schoonmoeder vonden de dood in de Holocaust.

Op de gevel van het stadhuis staat: Milli Periculi Supersum. Wat zoveel betekent als: Duizend gevaren kom ik te boven. Maar niet iedereen lukt dat.