Meteen in de eerste zaal staart de grote staatsman me aan. Het prachtige marmeren borstbeeld van de hand van Artus Quellinus de Oude toont hem met de mantel omgeslagen, handschoenen in de hand. Een meester was deze Artus in het weergeven van materiaal in marmer. Ik zie de aderen op de hand, de plooien in mantel, kraag en handschoenen, de golving van het haar. En het fijnbesneden gelaat van de geportretteerde.

Vroeg
Ik ben vanmorgen echt heel vroeg opgestaan. Iets met ochtendstond en goud, je weet wel. Zes uur was het toen ik de straat uit fietste naar de Linge. Het is koud, net 14 graden, het is mistig en nevelig en de zon heeft grote moeite de mist op te lossen.
Bij Geldermalsen zie ik de zon als een prachtige oranje bal boven de Linge, maar bij Tricht heeft de mist alles weer opgeslokt. Pas bij Beesd wint de zon de strijd en loopt de temperatuur aardig op. Het is nagenoeg windstil en dat maakt het fietsen erg prettig.

Bij Leerdam neem ik even pauze. Bij de AH haal ik even een sapje, een broodje bij de bakker en bij één van de Muizentorentjes van Leerdam zit ik mijn tweede ontbijt weg te werken. Maar een toilet? Gelukkig gaat Bakker Bart om half acht open en zo zit ik daar eerst met een koffie op het terras. Na de sanitaire stop vervolg ik de tocht langs de Linge.

Hotel
Ik passeer bij Kedichem het voormalige hotel Cosmopolite. Tot een paar jaar geleden stond dit gebouw als een bouwval aan de dijk.
In 1986 vond bij dit hotel een aanslag plaats door actievoerders, tijdens een bijeenkomst van Centrumpartij en de Centrumdemocraten. De partijleden probeerden te vluchten en hierbij raakte de secretaresse van partijleider Janmaat dermate ernstig gewond dat een been moet worden geamputeerd. Het hotel brandde uit, de gemeente liet de voorgevel slopen, en tijdens de sloop kwam de eigenaar onder een shovel. Na de herbouw bleef het hotel kwakkelen en stond het lang leeg. Pas een paar jaar geleden is het verbouwd tot een mooi hotel met restaurant.

Giessen
Bij Arkel verlaat ik de Vijfheerenlanden en kom ik in de Albasserwaard. Eerst Hoogblokland met de schilderachtige Dorpsweg en dan Hoornaar (van Hornedamme). Tussen beide dorpen steek ik een kaarsrechte stuk van de Kromme Giessen over om via alweer een schilderachtige Dorpsweg bij de Giessen te komen. Het blijkt dat de Linge in een ver verleden hier in de Giessen uitkwam. Op die plek werd een dam gelegd en ontstond deze nederzetting.

Langs de Giessen (een veenrivier van ca 16 km) rij ik langs heel grote en erg mooie (voormalige) boerderijen, sommige 18e eeuws, sommige 19e eeuws. Het stenen voorhuis is soms voorzien van een grote houten schuur. Wel logisch eigenlijk in dit veenweidegebied, want lichter. In de 19e eeuw werd hier veel hennep geteeld, maar akkerbouw en veeteelt (met kaashandel) waren eveneens belangrijk. Ik volg de rivier tot bij Nederhardinxveld. Ik rij verder naar Sliedrecht, waar ik de Waterbus pak (altijd mooi om te doen) en in Dordrecht ga ik van boord.

Hof
Naast het museum staat de Arend Maartenshof uit 1625 met een renaissancepoort. Ik zie dat de poort open is en volgens het bordje is de regentenkamer uit 1701 te bezoeken. Dat laat ik me geen twee keer zeggen. De kamer is klein met een grote tafel met een paar stoelen, een prachtige plafondschildering en grote portretten van Arend, zijn drie vrouwen, zijn dochter en schoonzoon en zijn kleinkinderen en hun echtgenoten. Geboren als bastaard van een pastoor en zijn huishoudster had hij het niet op de papen (de roomskatholieken). Hij was protestants maar hij werd maar liefst vier jaar van het avondmaal gehouden vanwege zijn geldzucht. Hij was een woekeraar en een geldwolf. Dit hofje lijkt een poging te zijn om in elk geval iets na te laten aan de minder bedeelde medemens.

Johan
Een paar deuren verder is het Dordrechts Museum waar ik naar de tentoonstelling over Johan de Witt ga. Eigenlijk gaat het over de wereld van Johan en natuurlijk ook over hem. Maar hij wordt nadrukkelijk neergezet als een man van zijn tijd, een bijzonder man, een zeer getalenteerd man, maar ook een man die met zijn tijd en de modes meeging. Zie het borstbeeld gemaakt door Artus Quellinus. Zoiets hadden zijns gelijken in de hal staan. En dus hij ook.
Hij is het bekendst vanwege zijn gruwelijke dood, net als zijn broer Cornelis. De broers scheelden twee jaar, Cornelis was van 1623, Johan van 1625, dit jaar 400 geleden geboren. Hun dood was drie jaar terug 350 jaar geleden. Oud zijn ze niet geworden, respectievelijk 49 en 47.

Jacob
In de laatste zaal hangt een portret van hun vader, Jacob de Witt, heer van Manezee, Melissant en Cromstrijen, houthandelaar, burgemeester en regent. Je ziet een al wat oudere man, grijzend sikje, strak gelaat. Hij was penningmeester van de Synode van Dordrecht, maar als lid van de Staten van Holland ook tegenstander van de Oranjes, vooral stadhouder Willem II. Deze liet hem in de zomer van 1650 gevangen zetten op Loevenstein met nog vijf andere vooraanstaande Statenleden. Na Willems dood werden ze weer vrijgelaten.
Jacob en zijn vrouw Anna van de Corput kregen in elk geval vijf kinderen, kan ik uit de tentoonstelling opmaken. Jacoba, Johanna, Maria, Cornelis en Johan.

Opleiding
Johan blonk uit op de Latijnse school in Dordrecht (de school bestaat nog steeds en is naar hem vernoemd) en ging in 1641 rechten studeren in Leiden.
In 1645 gingen Johan en Cornelis op pad voor hun Grand Tour. Vorig jaar was op TV de boeiende serie met Huub Stapel te zien over deze Grand Tour die de broers door Frankrijk, de republiek Genève en Engeland maakten. Het boek dat hierover door voornamelijk Johan werd bijgehouden kun je op deze tentoonstelling bekijken. Tijdens deze Grand Tour promoveerde Johan in de rechten en bij terugkomst in 1647 vestigt hij zich in Den Haag als advocaat.
Als vrijgezel liet hij blijkbaar zijn huis verslonsen en zus Johanna kwam zo nu en dan orde op zaken stellen in zijn huishouden.

Staatsman
In 1650 wordt hij aangesteld als pensionaris van Dordrecht en in 1653 als raadspensionaris van Holland. In 1655 trouwt hij met Wendela Bicker, na een blauwtje te hebben gelopen bij de dochter van dokter Nicolaes Tulp. Wendela was dochter van de belangrijke Amsterdamse burgemeester Jan Bicker. Zijn schoonmoeder Agneta de Graeff van Polsbroek was de zus van de meeste succesvolle Amsterdamse burgemeester van de Gouden Eeuw, Cornelis de Graeff. Deze Cornelis was instrumenteel bij de benoeming van Johan tot raadpensionaris, omdat Amsterdam hierin een zeer belangrijke stem had.
Beide heren werkten veel samen. Johan erkende de macht van De Graeff en kwam hem tegemoet, en al waren er geschillen, de verstandhouding bleef goed.

Gezin
Johan en zijn ‘alderliefste’ Wendela kregen acht kinderen, zes dochters en twee zoons. Drie dochters stierven jong en ook Wendela stierf jong, 32 jaar nog maar, in 1668. Schoonzus Jacoba Bicker en haar man Pieter de Graeff bekommeren zich om de kinderen, die ze van tijd van tijd te logeren vragen.

Politiek
Het politieke leven slokte Johan op. In de voorlaatste zaal zie ik een portet van hem uit 1665. Veertig is hij, maar duidelijk ouder geworden.
Hij onderhield correspondentie met allerlei gekroonde en ongekroonde hoofden door heel Europa. Tienduizenden brieven verstuurde hij.
Hij moest op diverse politieke borden tegelijk schaken. Aan de zuidgrens had hij te maken met Lodewijk XIV, in wie Johan zich enorm zou vergissen. En Charles II (Karel II) van Engeland was ook een probleem. Hij was in Engeland niet gewenst, zolang Cromwell de scepter zwaaide. Hij zwierf van land naar land, naar Frankrijk bij neef Lodewijk XIV, maar ook naar Nederland, naar Den Haag. Daar woonde immer zus Mary Stuart, de echtgenote van stadhouder Willem II.
In 1660 werd Charles uiteindelijk toch koning van Engeland en vertrok hij. Met een ‘Dutch Gift‘. Johan wilde hiermee de koning aan zich verplichten. Maar liefst 600.000 guldens kostte dit diplomatieke geschenk van zeldzame kunstwerken.
Helaas, er volgt weer een oorlog tussen de Republiek en Engeland.

Amalia
Willem II is overleden, zijn weduwe Mary is terug naar haar familie in Engeland, en zoontje Willem is onder de hoede van oma Amalia. Zij voedt hem op alsof hij stadhouder zal worden, terwijl Johan een stadhouder overbodig vindt. Toch bemoeit ook Johan zich met de opvoeding van de kleine jongen. Willem wordt een ‘Kind van Staat’ en ook door en namens de Staat opgeleid.
Amalia en Johan kunnen ondanks alles met elkaar overweg en hebben respect voor elkaar.

Familie
Johan vertrouwt maar weinig mensen, alleen zijn familie. En bovenal zijn broer, Cornelis. Cornelis is de ruwaard van Putten, een gewestelijk bestuurder. In 1665 werd Cornelis gedeputeerde te velde van de Staten-Generaal. In die functie moest hij als gevolmachtigde aanwezig zijn bij namens de Republiek gevoerde oorlogen.
Hoogtepunt voor hem was de tocht naar Chatham, waarbij de Engelse vloot op eigen bodem of liever gezegd op eigen binnenwateren werd overvallen. Het spiegelbord van het buitgemaakte Engelse vlaggenschip Royal Charles is nog steeds te bezichtigen in het Rijksmuseum.
Cornelis werd met roem overladen.

Te laat?
Soms moet je op het hoogepunt afscheid nemen. Dat is ontzettend moeilijk en maar weinigen lukt dat. Johan lukte dat niet, of eigenlijk te laat.
Het is 1672. Engeland en Frankijk vallen Nederland aan (de neven Lodewijk XIV en Charles II hebben elkaar gevonden), de bisschoppen van Münster en Keulen staan aan de oostgrens. In juni 1672 werd een aanslag op Johan gepleegd. Het Kind van Staat is inmiddels stadhouder Willem III. Zijn broer Cornelis wordt op 23 juli door barbier Tichelaar voor een rechtbank beschuldigd van een moordcomplot op Willem III. Cornelis beschuldigt Tichelaar van hetzelfde maar wordt in de gevangenpoort in Den Haag opgesloten.
En op 4 augustus dient Johan zijn ontslag in.

Moord
Op 20 augustus wordt Cornelis veroordeeld (na een ‘verhoor’ op de pijnbank), zonder dat bekend gemaakt werd waarvoor. Hij werd levenslang verbannen, verloor zijn functies en moest de proceskosten betalen.
Johan woonde vlakbij de Gevangenpoort en gaat bij zijn broer op bezoek. Dit blijkt een val te zijn. Als Johan de gevangenis wil verlaten, hangt Tichelaar uit het raam te schreeuwen dat Cornelis de aanslag wilde plegen. De menigte voor de gevangenis laat zich ophitsen, gaat de gevangenis binnen en sleurt beide broers naar buiten, naar het Groene Zoodje. En daar volgt een gruwelijke lynchpartij.
In de tentoonstellingsteksten staat een zinnetje dat me kippenvel bezorgt. Hun vader woonde in bij Johan, enkele tientallen meters van het Groene Zoodje verwijderd. Hij zat op deze zonnige augustusmiddag in de tuin te lezen, toen het geweld losbarstte.
Hij werd in veiligheid gebracht, ging later weer in Dordrecht wonen en stierf begin 1674, 84 jaar oud.

Terzijde
Pensionaris of advocaat was de aanduiding voor de voornaamste adviseur in dienst van een stad of gewest in de Lage Landen. In het eerste geval werd de functie ook aangeduid als stad(s)pensionaris, in het tweede geval als raad(s)pensionaris.
De titel pensionaris is afgeleid van het Latijnse woord voor salaris, pensio, dat de bekleder van dit ambt ontving. De aanduiding kwam op in Vlaanderen onder Filips de Goede (1396 – 1467); in Holland, Friesland, Gelderland en Zeeland onder Karel de Stoute (1433-1477). In het Sticht Utrecht werd de titel ook overgenomen. De adviseur van de gewestelijke Statenvergadering heette raadpensionaris.
Bron Wikipedia