Oei oei, ben ik blij dat ik niet meer er op uit gegaan ben. Ik had nog een plan voor vanavond, maar ik kwam krap in de tijd en nu ik dit zit te typen, valt er een fikse bui.

Waar zit ik dan? Wel, in een B&B in Onderdendam, in Groningen, vlak boven Bedum. Fris gedoucht, Radio 4 aan, vanuit het dakraam is de toren van Middelstum te zien, gehuld in de grijze regen.

Maar ik ga even terug naar gisteravond. Ik zag dat in Hilversum Jos Maters zou spelen in de Sint Vituskerk van Hilversum. Jos is organist van de Nicolaas in Amsterdam en hij verzorgde in Hilversum een programma met voor mij allemaal onbekende muziek van, op drie na, onbekende componisten. Dyson, Bridge, Smyth, Leighton? Whitlock, MacMillan en Langlais, ja, die wel. Het is bij tijd en wijle swingende en jazzy muziek. Het langste stuk is van Dyson en Jos vertelt dat je het idee zou krijgen dat dit een aardige hartelijke man was. Nou, zijn collega’s hadden een hekel aan hem. En nog een leuk weetje: hij schreef een handboek over granaten.

Het Van den Brink-orgel dat Jos bespeelt, is in 1859 voor de vorige Sint Vituskerk gebouwd en door Maarschalkerweerd in 1893 in de huidige Sint Vitus geplaatst. De kerk is van de hand van Pierre Cuypers, die hierbij samenwerkte met zoon Jos. Het is een hoogtepunt in zijn oeuvre en zelf vind ik de kerk minder overweldigend neogotisch dan andere kerken van zijn hand. Het heeft een lichtvoetig interieur, al is de kerk erg groot (100 meter lang) met deels vijf beuken. De ramen in de lichtbeuk zijn heel bijzonder van kleur, niet het gebruikelijk bonte glas-in-lood, maar lichtblauw, grijs en wit, waardoor er een lichtblauw waas in de kerk hangt.

Ik was mooi op tijd thuis en dat is maar goed ook. Vanmorgen ging de wekker om 6 uur, tas inpakken, op naar Groningen. Ik heb me nl. opgegeven voor een excursie van Museum Wierdenland in Ezinge.

Om iets voor 10 uur sta ik bij de ingang van het Groninger Museum, waarvan het gebouw zelf al een kunstwerk is. Het begint te regenen, maar gelukkig de deuren gaan open en ik ben de eerste bezoeker! Hoe leuk is dat?

Waarom ik even naar binnenga? Dit jaar is het 50 jaar geleden dat Bas Jan Ader verdween op de Atlantische Oceaan. Pas een paar jaar geleden kwam ik er achter dat hij de zoon was van Jo Ader-Appels en Bastiaan-Jan Ader, die gefusileerd werd in de Tweede Wereldoorlog. Thuis hadden we het boek van Jo: Een Groninger pastorie in de storm, waarin ze het verhaal vertelt van haar man, predikant in Nieuw-Beerta, en haarzelf, over hun verzetswerk, de geboorte van hun tweede zoon Erik na de dood van zijn vader. Erik is nu ambassadeur in ruste, Bas Jan studeerde kunst en filosofie, in Nederland en later in Amerika. Hij was conceptueel kunstenaar en was van plan van Amerika naar Nederland te zeilen en daar in het Groninger Museum een tentoonstelling te houden. Hij verdween, alleen zijn boot werd aan wal gebracht.  In een zaal zijn een paar van zijn korte filmpjes te zien en helemaal bovenin het museum is een digitale installatie waarin telkens opnieuw een virtueel bootje van wal steekt tot het verdwijnt.

Wat is conceptuele kunst? Conceptuele kunst (conceptual art) is een kunstvorm waarbij het idee ofwel het concept belangrijker is dan esthetische of materiaal-technische afwegingen.

Bron: Wikipedia

Er is nog veel moois te zien in het museum (zoals tientallen vervormde glazen schalen, die als vlinders aan de muren hangen en een interessante tentoonstelling over tijd), maar ik moet toch echt verder. In het museumcafé, dat echt een kunstcafé is, pak ik even een koffiedeal en dan rij ik langs het Reitdiep de stad uit.

En zo rij ik het Middag-Humsterland binnen, een Nationaal Landschap. Een gebied dat niet rigoureus is herverkaveld, met bochtige stroompjes, kwelderwallen, onregelmatige kavels, eenzame boerderijen en zomaar een kerkje op een wierde. Ik rij over betonnen fietspaden tussen de weilanden. Sommige van deze paden zijn oude kerkpaden of dodenwegen.

Middag en Humsterland zijn twee voormalige middeleeuwse eilanden. Op wierden kon hier vroeger gewoond worden. De dichtgeslibde wadgeulen zijn nog steeds te herkennen in de gebogen sloten en percelen.

Middag is een verbastering van ‘Midage’ of ‘mid oog’, het middelste eiland. Humsterland is afgeleid van Hugmerthis, Hugumarchi of Hugmeri: de marke van de Hugas, vermoedelijk de Chauken, een Germaanse stam.

Vanaf Aduard fiets ik in noordelijke richting en ik zie in de verte twee kerktorentjes. De eerste blijkt van het kerkje van Harkema te zijn. Een miniatuurkerkje, gebouwd door boer Harkema, samen met vrijwilligers, tussen 1985 en 1998, zonder bouwplannen en toestemming en ondanks een bouwstop. Er staan nog meer gebouwtjes (een theehuis, een boerderijtje, een vuurtorentje), maar alles is toe aan renovatie. 

Verder naar het volgende torentje. Over een stukje eigen weg kom ik bij de wierde van Fransum. Dit voormalige kerkdorp bestaat uit een kerk, een boerderij en een huis. Meer niet. Het vroeg 13e eeuwse kerkje staat mooi te wezen op het kerkhof. De deur is open en natuurlijk ga ik even naar binnen. Het heeft een bakstenen preekstoel uit de 14e of 15e eeuw, de oudste van Nederland. Op het kerkhof zie ik dat in 1943 de laatste bijzetting is geweest. Het is een wonder van stilte en rust.

Nog een paar kilometer en ik rij Ezinge binnen. In het museum is momenteel een tentoonstelling van de kleurhoutsneden van Siemen Dijkstra. De op foto’s lijkende afdrukken zijn prachtig. 

Het Middag-Humsterland is een oeroud wierdelandschap. Ca 500 jaar v.Chr. werden hier al wierden opgeworpen, op de kwelderwallen die door eb en vloed waren ontstaan. Meerdere huiswierden bij elkaar groeiden in de loop der jaren tot een dorpswierde, veelal met een radiale of wagenwielstructuur. De woonstalhuizen met de stal naar het land, en het woonvertrek naar de midden van de wierde. Soms was daar een dobbe (watervijver voor drinkwater voor mens en dier). Na de komst van het christendom werd het centrum van de wierde de plek waar de kerk werd gebouwd. Door de commerciële afgraving van wierdes in de 19e eeuw is veel waardevolle informatie verloren gegaan, maar hier, bij Ezinge, is door professor Van Giffen en zijn team op een uiterst gestructureerde manier onderzoek verricht. Hij vond daardoor de restanten van meerdere woonstalhuizen uit diverse tijdvakken, inclusief bouwoffers.

We gaan naar de wierde van Ezinge. Daar staat nog steeds de 13e eeuwse kerk. De even oude korte toren staat ver van de kerk af, met er aan vast een voormalig schoolgebouwtje annex kosterij. We vluchten snel naar binnen want vanaf de wierde zien we een grijze wand van regen aankomen. We ontmoeten hier de Allersma’s, van de iets verderop gelegen borg. De herenbank, de oude grafzerken, twee uit 1550 en 1552. De kerk heeft aan de noordzijde maar één raam, aan de zuidzijde drie. Logisch, noord is de koude zijde, zuid de warme.

Het is weer droog, zodat we buiten verder gaan. Vanaf de wierde hebben we een prachtig zicht op de omgeving. We gaan nu op pad naar de Allersmaborg. Ik ben de enige op de fiets en suis de wierde af. Net op tijd ben ik bij de borg, want het regent weer. We lopen naar het koetshuis en mogen in de voormalige paardenboxen plaatsnemen voor de koffie en taart.

De Allersmaborg is in de 14e of 15e eeuw als een stenen huis gebouwd uit kloostermoppen, prachtige grote bakstenen. Het was een versterkt huis, als bewaarplaats en toevlucht, maar ook om vijanden te weren. In de 16e eeuw werd een keuken aangebouwd, zodat langdurig verblijf mogelijk werd. In de 18e eeuw kwam er een voorhuis, dat in de vroege 19e eeuw werd verhoogd. De voorkant oogt symmetrisch maar eenmaal binnen is het dat niet. In de hal is prachtig houtsnijwerk met een lavabo aangebracht.

Tijd om op pad te gaan naar mijn B&B. Een schitterende route voert me langs Aduarderzijl, in 1285 ontstaan op de plek waar het gegraven Aduarderdiep in het Reitdiep uitkwam en een spuisluis werd aangelegd. Dan Garnwerd, ook weer zo’n mooi kerkje. Pittoresk Winsum fiets ik door en dan langs de Trekweg naar Onderdendam en de Winsummertrekweg kom ik in Onderdendam. Ook al weer zo schilderachtig. Ik kom gewoon tijd, ogen en oren te kort!