Amsterdam, die groote stad,
Die is gebouwd op palen;
Als die stad eens ommeviel,
Wie zou dat betalen?

Het prachtige Amstelstation is de start van mijn stadswandeling van vandaag. Het gebouw uit 1939 bestaat uit zachtgele baksteen met veel glazen puien en ook opvallende halfronde paviljoens. In de grote hal zijn prachtige muurschilderingen uit dezelfde tijd te zien, die de ontwikkeling van de spoorwegen laten zien.
Maar daar kom ik niet voor. Ik kom voor het begin van Amsterdam. Aan de Amstel, waar het Amstelstation naar is genoemd en vlakbij staat.

Allerheiligenvloed
De tijd van 1170 is niet meer voor te stellen. De Allerheiligenvloed had de duinenrij tussen Den Helder en Texel doorbroken en de latere Zuiderzee gevormd. Het riviertje de Amstel kreeg hierdoor een bredere monding en een verbinding met de Noordzee.
Vanuit het Noorden kwamen mensen naar het Zuiden gevlucht om hier hun geluk te beproeven. En zo kwam hier aan de monding van de Amstel ook een groepje terecht. Ze bouwden hun eerste huizen. De bodem was slap en nat, maar als je een heuveltje (terp of wierde) opwierp hield je droge voeten. Tenminste… een paar jaar dan toch.

Herbouw
Uit opgravingen aan de Nieuwendijk is gebleken dat het piepjonge dorpje continu natte voeten had. De huizen werden in een halve eeuw tijd wel tien keer afgebroken en herbouwd op de opgehoogde bodem.
Zelfs verhuizen ze binnen hun eigen dorp. Iets zuidelijker bouwen ze hun dorpje opnieuw op. Iets verder van de Zuiderzee en het IJ en dus iets minder vatbaar voor overstromingen.

Uit die allereerste begintijd is bovengronds niets meer te zien. Ondergronds ligt wel heel veel en bij archeologische opgravingen komt van alles naar boven, soms onder wel 20 ophogingen van klei en veen vandaan. Van een geitenleren dameslaarsje tot een fort van Floris V.

Bruggen
De Amstel werd in de loop der eeuwen smaller en smaller. Van de brede Amstel van toen (ca 175 m) is nu nog maar zo’n 80 meter over. Bij de Stopera loop ik op zo’n aanplemping zoals ze dat noemden: het eiland Vlooienburg of Vloonburch, in 1593 aangeplempt in de Amstel.
Amsterdam wordt wel eens het Venetië van het Noorden genoemd en de vergelijkig is behoorlijk raak. De Italiaanse stad is gebouwd op 118 eilandjes die door 400 bruggen met elkaar verbonden zijn. Hier, in Amsterdam, zijn er zeker 90 eilanden en maar liefst 1943 bruggen.

Dam
De smallere Amstel gaf nog steeds reden tot zorg door wateroverlast. En daarom werd er tussen 1265 en 1275 een dam in de Amstel gelegd tussen de twee nederzettingen die zich aan weerszijden van de Amstel hadden ontwikkeld, oostelijk de Warmoesstraat en westelijk de Nieuwendijk. In de dam zat een schut- en spuisluis en die sluis werd herontdekt in 1915 bij de bouw van het gebouw van de ‘Industrieele Groote Societeit’.
Wat nu de Dam heet is inderdaad ook de plaats waar die dam werd gebouwd, maar het plein is nu veel groter dan die dam ooit was. De noordkant van de dam werd breder en breder, de schutfunctie van de sluis was niet meer nodig en zo werd de dam de kern van het plaatsje dat zich sinds 1275 Amestelledamme noemde.

Groei
Het kleine plaatsje lag op een uitgekiende plek met een groot achterland via de Amstel naar Holland en via de Rijn naar de Duitse landen. Over de Zuiderzee bestond een verbinding zonder sluizen naar Noorwegen, Zweden en Rusland.
Er was graan nodig, want dat kon hier niet verbouwd worden, terwijl bier en boter hun exportproducten waren.
De handel groeide, de plaats groeide. Op 27 oktober 1275 kreeg de plaats het tolprivilege van Floris V. In dit privilege bepaalde de graaf dat ‘lieden die nabij de Amsteldam verblijven’ (‘homines manentes apud Amestelledamme‘) in zijn gebied geen tol hoeven te betalen. Dit wordt gezien als het echte begin van Amsterdam.
In 1306 kreeg het stadsrechten van Gwijde van Avesnes, bisschop van Utrecht, stadsrechten, die in 1342 werden herbevestigd en uitgebreid door graaf Willem IV van Holland.

Oude Kerk
De Oude Kerk van Amsterdam is het oudste gebouw van de stad. Stadsbranden verwoestten van tijd tot tijd grote delen van de grotendeels houten panden. De stenen kerk heeft ze allemaal overleefd.
Tot 1250 was er een kapel die viel onder de pastoor van Amestelle (het huidige Ouderkerk aan de Amstel). De kerk daar was de moederkerk, maar na de bouw van de Nicolaaskerk groeide deze parochie de moederkerk boven het hoofd.
In 1306 kon de kerk worden ingewijd, na 56 jaar bouwen.

De kerk staat in het gebied dat de Wallen wordt genoemd, naar een oeverwal van de Amstel. Hier is de grond dus iets steviger en dus kan er beter gebouwd worden.
Evengoed zou een groot stenen gebouw onherroepelijk wegzakken en dus werd overgegaan tot het leggen van een slietenfundering. Slieten zijn twee meter langer elzenpalen, met een doorsnee van 10 cm, die de slappe grond werden ingedreven. Eerst waarschijnlijk handmatig, maar al heel snel met een eenvoudige heiinstallatie. De hoeveelheid palen vergrootte de draagkracht van de slappe grond enorm en daardoor kon er wel een groot stenen gebouw komen te staan. Het bijzondere is dat de fundering het nog steeds uithoudt.
Niet alleen de Oude Kerk staat op palen, de Paleis op de Dam staat op meer dan 13 duizend palen, het Centraal Station om 9000 en zo is het heel het oude centrum gebouwd.

Poort
De voormalige Sint Antoniespoort, nu bekend als de Waag, staat als altijd een beetje raar en scheef op de Nieuwmarkt. Maar ik probeer me voor te stellen hoe dat was vroeger. Hier liep de stadmuur, hier was een dijk (de Zeedijk), daar lag de Zuiderzee. Het blijft moeilijk.
De poort stamt uit de vroege 15e eeuw. In de loop der jaren is er aan de poort wel een en ander verbouwd: de torens zijn verhoogd en er werd een voorpoort toegevoegd.

Begijnhof
Het is ontzettend druk in de stad en zeker bij het Begijnhof. Ik moet in de rij wachten tot ik naar binnen kan. In de verste hoek staat een zwart geteerd houten huis. Dit huis werd jarenlang gezien als het oudste huis van de stad. Het zou de stadsbranden van 1421 en 1452 hebben overleefd. Maar dendrochronologisch onderzoek wees uit dat de bomen waarvan het houtskelet was opgetrokken, pas in de 16e eeuw waren gekapt. Nog steeds een respectabele leeftijd, maar niet het oudst.
Nu ik hier toch ben, glip ik even de Roomskatholieke kapel in en natuurlijk ook de nu protestantse Begijnhofkerk. Ik kijk op mijn gemak rond, terwijl een organist oefent. Een paar opvallende dingen: twee schuin geplaatste kleine ramen, speciaal voor de predikant. De preekstoel stond ooit tussen deze ramen.
De houtsnijpanelen van de preekstoel zijn naar een ontwerp van Piet Mondriaan en de lessenaar van de preekstoel is geschonken door Willem III en Mary Stuart in 1680.

Damrak
Het Damrak is het rechte stuk van de Amstel voorbij de Dam. Rak is de benaming van een nagenoeg recht stuk vaarwater. Het woord is verwant aan rekken en rukken.
Een deel van Damrak is nog open water, daar waar de vele rondvaartboten aanleggen.
De huizen aan de Warmoesstraat tussen Oudebrugsteeg en Nieuwebrugsteeg staan nog steeds met de achtergevel in het ongedempte deel van het Damrak.

Rokin
Bij het Rokin kijk ik over de brug de Amstel in. Hier lijkt de rivier op te houden, maar dat is maar schijn. Boven het metrostation aan de andere kant stroomt de rivier ondergronds naar het Damrak. Vanaf het Rokin tot voorbij de beurs van Berlage overkluist de stad de rivier.
En waar komt die naam vandaan? In 1559, 1563 en 1564 komen de eerste benamingen van dit stuk stad voor resp. als Ruck-in, Rock Inne en ’t Rockin. Hiermee werd de kade aangeduid die kort daarvoor was aangelegd aan de westkant van de toenmalige Amstel, net ten zuiden van de Dam. Daarvoor moesten de panden die daar stonden ‘inrukken’.

Oudste huis
In de Warmoesstraat staat op nummer 90 een ogenschijnlijk vroeg 19e eeuws huis. Maar schijn bedriegt. Achter de gevel uit 1800 gaat een houtskelet schuil waarvan de middeleeuwse bouwelementen al een deel van het verhaal vertellen. Dendrochronologisch onderzoek wees uit dat de bomen voor het huis gekapt waren in 1472, 1483 en 1485. Daarmee is dit het oudste huis van de stad.

Voor nu, tenminste. De Warmoesstraat is één van de oudste straten van Amsterdam en was in de 15e eeuw de belangrijkste en voornaamste straat. Er zullen in deze straat ongetwijfeld huizen staan die net zo oud zijn of misschien zelfs nog ouder. Wie weet?