Waartoe is de NAVO op aarde?
Zo halverwege de avond komt deze vraag bovendrijven. Professor en senator Bastiaan van Apeldoorn wordt vanavond geïnterviewd. Deze sessie over oorlog en vrede van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is gemodelleerd naar de College Tour. Interview gevolgd door publieksvragen.

Van Apeldoorn is hoogleraar Mondiale Politieke Economie en Geopolitiek aan de VU. Daarnaast is hij senator voor de SP. Vanavond zal hij proberen vanuit zijn vakgebied duiding te geven aan de hedendaagse geopolitieke situatie.

Geopolitiek
Politiek gaat over macht, machtsstructuren, machtsprocessen, gekleurd door ideologie.
Geo staat voor aarde, ruimte, gebied, grondstoffen, netwerken, kennis, technologie, infrastructuur.
De uitoefening van politieke macht heeft een uiterste geografische consequentie: het invallen van een ander soeverein land

Globalisering of mondialisering
De afgelopen 40 jaar stond in het teken van globalisering (of mondialisering), een proces van wereldwijde integratie op economisch, politiek en cultureel vlak. Productielijnen zijn hierbij over de hele wereld verspreid, met hulp van informatie- en communicatietechnologie en internationale handel. Ontwikkelingen in vervoer en telecommunicatie zorgden voor schaalvergroting, er ontstond een wereldwijd kapitalisme en een consumentencultuur.
In de tijd van de COVID pandemie kwamen allerlei landen erachter hoe afhankelijk ze waren van andere landen voor bijv. mondkapjes en handschoenen. En het bleek dat het er wel degelijk toe deed wie wat maakte en/of faciliteerde.

Strategische autonomie
Dit houdt in dat de Europese Unie minder afhankelijk wordt of zou moeten worden van derden (niet-EU-landen) voor grondstoffen of technologiën. Gedurende een crisis kunnen toevoerlijnen (eigenlijk ketens) worden belemmerd. Nu zien we dat al met de dreiging vanuit de VS en bij het loskoppelen van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof van Microsoft.-diensten.

NAVO
De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO, in het Engels: NATO, North Atlantic Treaty Organization en in het Frans: OTAN, Organisation du traité de l’Atlantique nord) werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. Op 4 april 1949 werd het Noord-Atlantisch Verdrag getekend en dat was de basis van de NAVO als een militaire internationale organisatie.
De belangrijkste afspraken in dit verdrag gaan over wederzijdse verdediging (artikel 5) en de samenwerking van de legers. Het was in het begin vooral een krachtenbundeling tegen de samenwerkende communistische landen in wat het Oostblok werd genoemd. In 1955 werd het Warschaupact opgericht op instigatie van Chroetsjov, als tegenhanger van de NAVO.
Artikel 5 is belangrijk: als één aangesloten land wordt aangevallen, wordt dat gezien als een aanval op álle aangesloten landen.

Had de NAVO moeten worden opgeheven?
Na de val van het communisme in de jaren 1980/1990 had volgens Van Apeldoorn de NAVO kunnen en wellicht moeten worden opgeheven. Michail Gorbatsjov kwam destijds met het voorstel om zowel NAVO als Warschaupact op te heffen en een nieuw Europees Huis op te richten.
Rusland had hiervan deel kunnen uitmaken.

De NAVO was destijds opgericht vanwege het communisme, of zoals de Amerikanen het zeiden: ‘to keep the Americans in, the Russians out and the Germans down’. Na 1991 was de bestaansreden eigenlijk komen te vervallen, maar wat er gebeurde was dat de NAVO op een andere manier werd ingezet. Niet omdat het grondgebied van één van de lidstaten werd aangevallen, maar vanwege de opgelopen spanningen in voormalig Joegoslavië, die verder geen dreiging vormden voor Europa. Dit speelde eind jaren 1990.

En toen kwam 11 september 2001. Na de beruchte aanslagen op o.a. het WTC in New York beriepen de Verenigde Staten zich op artikel 5: wij zijn aangevallen, dus jullie moeten ons helpen.
Islamitische terreur werd de gezamelijke nieuwe vijand van de NAVO.

Oekraïne
Aan Oekraïne is in 2008 beloofd dat zij lid konden worden van de NAVO, zonder dit verder uit te werken of te onderbouwen.
Voor Rusland was dit toen nog geen punt, maar nu wordt dit uitgelegd als een ‘daad van agressie’. Dat was en is het niet, maar door Rusland wordt het wel zo gezien.
Van Apeldoorn is van mening dat als in de jaren 1990 met meer prudentie was gekeken naar de situatie in Oost-Europa en het voorstel van Gorbatsjov Rusland wellicht een passende positie binnen het Europese politieke toneel had kunnen krijgen.

Geld
En hoe zit het dan met de bijdragen aan de NAVO?
Het is inderdaad waar dat de Verenigde Staten meer inleggen in de NAVO dan Europa. Nu wordt dat door Trump c.s. uitgelegd alsof Europa profiteert van de VS. Maar legt Van Apeldoorn uit, de VS hadden daar ook belang bij. Zij willen als grote en grootste speler de leiding hebben en houden en hadden ook belang bij een grote afzetmarkt voor hun export. En een Europa dat meer uitgeeft aan defensie heeft minder te besteden, maar kan ook eigen beslissingen gaan nemen.

Is bewapening een goed idee?
Ja en nee. Het is goed dat de Europese landen zich bewust worden/zijn van hun kwetsbaarheid. Maar alleen inzetten op defensie met kans op een wapenwedloop is zinloos.
Het is een lastig dilemma: gaan we voor militaire autonomie of houden we de VS te vriend?
We moeten ons realiseren dat Rusland een minder grote bedreiging is voor Europa dan we denken. De totale economie van Rusland is ongeveer zo groot als die van de Benelux. In drie jaar tijd heeft Rusland maar 20% van Oekraïne kunnen veroveren.
Neemt niet weg dat landen als Estland, Letland en Litouwen hun hart vasthouden.

Veiligheidsdilemma / veiligheidsparadox
Er zijn nu meer kernmachten dan ooit en dat maakt de wereld niet stabieler. Ook een wapenwedloop doet dat niet. Integendeels zelfs. Dat is wat het veiligheidsdilemma wordt genoemd.
Als je je onveilig voelt vanwege anderen, ga je jezelf bewapenen. Er komt een punt dat je zo zwaar bewapent bent, dat de anderen jou als een bedreiging gaan zien. En dat is de veiligheidsparadox.
Rusland was niet gerechtvaardigd Oekraïne aan te vallen, maar zat achteraf gezien in de val van deze paradox. Rusland (Putin) werd niet voor ‘\vol’ aangezien, vernederd zelfs in eigen ogen. En als dan aan Oekraïne een NAVO lidmaatschap wordt beloofd?
Geen rechtvaardiging, maar een verklaring.

Nog wat punten die voorbijkwamen

• Er werd gedacht dat wederzijdse afhankelijkheid voor wereldvrede zou zorgen. Nu blijkt/is gebleken dat deze afhankelijkheid als wapen te gebruiken is, vanwege de scheve verhoudingen die zijn ontstaan.
• Het zwaartepunt van de wereldeconomie is verschoven van rond de Atlantische Oceaan naar Azië.
• Voor de VS is Europa minder belangrijk geworden. China is belangrijk voor zowel VS als Europa.
• Rusland is een regionaal probleem, geen wereldprobleem. China is veel belangrijker dan Rusland.
• Tijdens de Koude Oorlog waren er duidelijk twee blokken: de ‘westerse’ wereld (het kapitalisme) tegenover het communisme. De rest van de landen was of neutraal of neigde naar één van beiden. Nu zijn er drie blokken: de VS, China en Europa met Rusland.