Vanaf Vianen stap ik stevig door over de Lekdijk. Ik ben onderweg naar Culemborg, voor een lezing.

Het is schitterend weer geworden, met veel zon, wolken, zo nu en dan dreigt er regen, maar het blijft droog. Koolzaad, raapzaad en fluitekruid geven de bermen kleur. Her en der staan bloeiende fruitbomen.

Dit landschap, rivieren, dijken en polders, ik blijf het altijd weer mooi vinden. De vergezichten over de rivier, de langsvarende schepen, in de verte kruipen de knalgele intercity’s als overmaatse rupsen over de spoorbrug.
Een containerschip vaart voorbij met felgekleurde containers. Even later derdert een vrachttrein over de spoorbrug met eenzelfde last.

Op naar Culemborg, naar een lezing over de Limes (spreek uit Lie-mès), de grens van het Romeinse Rijk. En die lag niet hier, zoals je misschien zou denken, maar noordelijker. In 1122 werd de Rijn bij Wijk bij Duurstede afgedamd en daarna verlegde de hoofdstroom zich naar het zuiden.

2000 jaar geleden stroomde de Rijn nog vrijelijk door het land, al meanderend en noordelijker dan de huidige Lek. Her en der in het landschap is de Oude Rijn of Kromme Rijn nog goed terug te vinden, maar je kunt niet meer naar zee varen, zoals de Romeinen dat nog wel konden.

In Theater De Fransche School zit de zaal helemaal vol. Tom Hazenberg, coördinator Kennis en Behoud bij de Nederlandse Limes Samenwerking, neemt ons vanavond mee op een ‘vaartocht’ langs de oude Romeinse Rijksgrens.

Maar eerst wat achtergrond.
De grens is niet willekeurig hier terechtgekomen. Het was al een natuurlijke barièrre en die kon goed bewaakt worden met wachtposten.

Onder Julius Ceasar werd gepoogd Brittanië te veroveren. Hij is er zelfs even geweest. Ook Noord-Germanië stond op het verlanglijstje, maar na vergeefse pogingen, waaronder de rampzalige Varus-slag of Slag bij het Teutoburgerwoud, onder keizer Augustus werd dit geschrapt. De Rijn werd de grens,.

De Romeinen waren uit op meer en nog meer: delfstoffen, hout, steen, graan. Noem maar op. Daarvoor heb je land nodig, veel land. Reden om een groot deel van Brittannië in te lijven.

De grens langs de Rijn werd bewaakt door wachttorens, castra en castellae. Er was een houten weg. Dit was niet statisch. De Rijn verlegde zich nogal eens en spoelde dan delen of alles weg wat er stond.
Sowieso vergaat hout en moet je na 10 of 15 jaar alles vernieuwen. Er werd dus continu gewerkt aan de grens. Na 50 jaar was in Nederland al het hout op!
Dendrochronologisch onderzoek heeft dat uitgewezen. Na die tijd wordt hout uit de Eifel en uit de Ardennen gebruikt bij de bouw van wegen, castellae, forten en wachttorens.

En schepen!
Want dat was de belangrijkste vorm van transport in die tijd. Met karren en wagens over de houten weg kostte tijd, geld en mensen. Over het water kon in bulk worden getransporteerd. En dat werd ook gedaan.
Duizenden schepen moeten er gevaren hebben op de Rijn in de eerste eeuwen. Ik probeer het me voor te stellen, maar dat lukt niet.
Ik begrijp wel de enorme opwinding toen er schepen gevonden. Bij Zwammerdam werd de een na de ander gevonden, tot grote frustratie van de bouwers van het zorgcentrum. En elders zoals in Woerden en De Meern.

Bij Keulen Alteburg was de marinehaven van de Romeinen. Daarnaast waren er nog vier grote steden Nijmegen, Voorburg, Keulen en Xanten. Verder zo’n 40 forten. We krijgen plattegronden te zien van forten elders en langs de Rijnoever. De oevers waren smal en een standaard fort was vierkant en paste niet. Dus werd de plattegrond aangepast.

In Leiden ligt nog steeds een deel van de Corbulogracht, gegraven vanuit de Rijn naar het zuiden. Vermoed wordt dat deze wellicht helemaal naar Colijnsplaat is doorgetrokken. Want Colijnsplaat zou wel eens de overslaghaven geweest kunnen zijn. De rivierschepen waren echt niet zeewaardig en er was vrachtvervoer tussen Brittanië en Neder-Germanië. In Colijnsplaat zijn artefacten gevonden die daarop wijzen, zoals wijstenen.

Vanaf Katwijk tot en met Utrecht is er nog veel terug te vinden, al zit het in de bodem. Stroomopwaarts veel minder, omdat de Rijn daar vrij spel bleef hebben. De afdamming in 1122 heeft veel gespaard stroomafwaarts.

Na het PowerPoint reisje langs de hele Limes in Nederland, krijg ik zin om op de fiets te stappen langs de bezienswaardigheden en musea. Het staat al even op mijn verlanglijstje, maar wie weet…