Waarom? Waarom trap ik er toch iedere keer weer in? Er werd me verzekerd dat alle verdiepingen waren dichtgezet, op één na. En je gaat met de lift! Dus! Niets engs aan. Toch? Nou, dat viel me even tegen!
Ten eerste zijn de verdiepingen erg hoog, dus lang onderweg met de lift. Ten tweede keek ik vanuit de lift zo naar beneden, de ruimte, zeg maar de diepte in. Op de zevende en achtste verdieping (die bereikbaar is met een stenen wenteltrap ) gaat het nog. Maar als ik ben afgezakt naar de zesde, heb ik het even niet meer. Ik sta in de wind, op een smalle band beton, hekken rondom, en dan moet ik ook nog een houten trapje af naar de klokkenzolder? Ik druk gauw op de knop van de lift. Naar beneden, veilig met twee voetjes op de vloer, daar moet ik zijn.

Grafkelder
Even eerder stond ik onder de vloer, tussen de bouwelementen, graven en skeletten. En de restanten van de laatste Gelderse heerser. Hier onder de grond is hij heel wat minder aanzienlijk dan boven de grond, maar nog steeds is er onderscheid. Hij ligt in een eigen grafkelder, tenminste daar liggen in een grote loden kist zijn botten en in een kleintje zijn gebalsemde hart. In nissen vlakbij liggen andere adelijke personen, leden van de geslachten Nassau en Solms.
Verderop liggen de resten van andere Arnhemmers uit de middeleeuwen. Op een tekening zie ik hoe de kisten een grote, bijna wanordelijke stapel vormden onder de grond. En als er niemand meer betaalde voor een graf? Dan werden je botten in een knekelput… gegooid denk ik dat het goede woord is.

Karel
Zo niet voor de laatste Hertog van Gelre, Karel van Egmond. Via moeders kant stamt hij uit de huizen van Bourbon (moeder), Bourgondië (moeders moeder) en Beieren (oma’s moeder) en ook via vaders kant stamt hij uit het huis Bourgondië (overgrootmoeder) en verder uit de huizen Kleef (vaders moeder) en Egmond (opa’s vader). Alleszins is hij van roemruchte komaf.

Waar hij precies is geboren, is onduidelijk (Arnhem of toch Grave), maar hij groeide op onder voogdij van Karel de Stoute en later diens schoonzoon Maximiliaan van Oostenrijk. Als zesjarige wordt hij gegijzeld bij de inname van Nijmegen en opgevoed aan het Bourgondische hof.
Onze Gelderse Karel was zijn hele leven een vechtersbaas. Met Maximiliaan vecht hij tegen opstandige Vlaamse steden en tegen de Fransen. Die nemen hem gevangen en turnen hem om tot bondgenoot tegen de Bourgondiërs.
De dood van Karel de Stoute bij Nancy (1477) betekent het eind van de Bourgondiërs in Gelre. Het geslacht Egmond kreeg van de Geldersen (steden en ridders) het bestuur opgedragen, eerst in de persoon van Catharina van Egmond (tante van Karel van Gelre). Zij was regentes tot haar tantezegger Karel het bestuur zelf aanvaarde. Het is dan 1492.

Gelre
Gelderland is nu de grootste provincie van Nederland, maar het laat-middeleeuwse Gelre was nog veel groter. Het was een zelfstandig hertogdom bestaande uit vier zogenaamde kwartieren: het Graafschap Zutphen, het kwartier van Veluwe, het Overkwartier en het kwartier van Nijmegen. Met als respectievelijke hoofdsteden: Zutphen, Arnhem, Roermond en Nijmegen.
Gebieden die nu in Duitsland liggen horen er ook bij. De naam komt daar ook vandaan, van het stadje Geldern. In de 11e eeuw ontwikkelde zich van hieruit een graafschap, dat later een hertogdom werd.
In dit gebied zijn veel steden lid van het Hanzeverbond en door het gebied stromen grote rivieren. Steden aan het water leven van de handel over datzelfde water.
Europese grootmachten rammelen (uiteraard) aan Gelre’s deur. Bourgondiërs en later de Habsburgers bedreigen de onafhankelijkheid,

Parlement
Economische vooruitgang, handel: de steden van Gelre doen het goed. Maar daar hebben ze rust en veiligheid voor nodig, vrede dus.
In 1418 is het weer zover. Wie volgt de laatste hertog op? De steden van de vier kwartieren komen bijeen. Samen met een groot aantal ridders stellen ze een verbondsbrief op. In de kerk ligt zo’n originele brief, met addenda en zegels. Een eeuwenoude afspraak om er voor te zorgen dat men inspraak wil bij de opvolging van de hertogen. En ze verklaren dat Gelre één ondeelbaar gebied moet blijven. Men zal elkaar steunen en samen vergaderen.
Een vroege vorm van een parlement.

Kunst
Welvaart als gevolg van de succesvolle handel is ook in de kunst te zien.
De kerk zelf is er al een voorbeeld van, met uitbundig gedecoreerd beeldhouwwerk (binnen en buiten). Maar ook schilders van miniaturen en gebedenboeken maken hun mooiste werken voor de hertogen van Gelre.
Voorbeelden zijn het getijdenboek van Katharina van Kleef en het gebedenboek van Maria van Gelre, beiden uit de vroege 15e eeuw. Beiden heb ik kunnen bewonderen in het Valkhof in Nijmegen.

Hertog
In 1492 kopen de Gelderse steden en ridders Karel vrij uit zijn gevangenschap. Ze wensen een onafhankelijk graafschap te blijven. En aan Karel is die opdracht uitbesteed.
Hij is intelligent, energiek en strategisch, maar ook sluw en wreed. Hij probeert de grootmachten tactisch tegen elkaar uit te spelen, maar plundert ook hun steden. Gijzelaars zijn een manier om aan geld te komen om de oorlogen te bekostigen.
Veldtochten gaan tot in Friesland en Groningen waardoor die ook bij zijn gebied gaan horen.

Maarten
Karel doet dat niet alleen, maar heeft een uitmuntend veldheer aan zijn zijde: Maarten van Rossum. Voor niets en niemand bang trekt hij plunderend, moordend en brandstichtend door het land. Ook strategisch is hij sterk en hij weet vijanden met slimme tactieken af te schrikken. Hij past een variant van het paard van Troje toe, door met een korenwagen met verborgen soldaten Arnhem te veroveren.

Karel V
In 1538 sterft Karel van Gelre, zonder wettige opvolger. Hij heeft wel onwettige kinderen, maar die kunnen zijn titel niet erven. Niet lang daarna valt Gelre in handen van de nieuwe Habsburge heerser, ook een Karel, Keizer Karel V.
Karel van Gelre wordt vergeten, soms zelfs bespot, en gezien als een wreed heerser. Later wordt toch anders over hem gedacht. Hij probeerde zijn eigen gebied zelfstandig te houden, als een soort vrijheidsstrijder.

Eusebius
De Eusebiuskerk is gebouwd als een Maartenskerk. Helemaal diep onder de kerk wordt in een animatie getoond hoe de bouw van deze kerk is verlopen. Vanaf het kleine zaalkerkje via een immense middeleeuwse asymetrische kerk tot een prachtige evenwichtige gotische kerk, met een kapel gewijd aan de heilige Eusebius.
De Maartenskerk kreeg te weinig bezoekers. Geen bezoekers (pelgrims), geen of weinig inkomsten.
Daarom bedacht een pastoor dat hij de relieken van de heilige Eusebius naar Arnhem kon halen. Deze 2e eeuwse martelaar zou de tong zijn uitgesneden, waarna hij toch het evangelie zou zijn blijven verkondigen. Daarop werd hij door keizer Commodus ter dood veroordeeld.
Relieken zorgen voor pelgrims en dus inkomsten. Vandaar dat de kerk groter en groter en nog groter moest worden.
Ook Karel van Gelre droeg zijn steentje bij. Hij liet een kapel bouwen, schonk een glasraam en na zijn dood de 5500 kilo zware Salvator-klok.

Praalgraf
Pal boven zijn grafkelder staat een schitterend praalgraf. Een marmeren Karel ligt op zijn rug, in zijn harnas, helm bij het hoofd. Zes leeuwtjes om hem heen met wapenschildjes. De zon komt door en zet alles in een prachtig licht.
Schuin boven hem aan een pilaar zie ik een merkwaardig huisje. Het is een baldakijn met daarin een knielend beeld van Karel in zijn originele harnas uit 1515.
Bijzonder detail: zijn harnasmaker is maar een paar stappen bij hem vandaan begraven, onder een plaat met een man, hoe kan het ook anders, in een harnas.
Het praalgraaf is ooit beschadigd toen een gewelf instortte (duidelijk zichtbaar aan de verschillende kleuren marmer), maar de Tweede Wereldoorlog heeft het goed doorstaan, omdat het compleet was ingepakt in een betonnen constructie.
Het geharnaste houten beeld aan de pilaar echter niet. Bij het opruimen van het puin werd het harnas in stukken en brokken gevonden. Het beeld en het baldakijn waren verbrand. Nu is er een gipsen beeld in een nieuw baldakijn.
En is Karel nog steeds waar hij zijn bestuurscentrum had: Arnhem.

Vanuit de toren van de Eusebius heb ik op ca 90 meter hoogte, ondanks mijn hoogtevrees, een prachtig uitzicht over delen van Karels voormalige hertogdom.