Heb je je wel eens afgevraagd waar het woordje ‘henge‘ vandaan komt? We kennen allemaal Stonehenge en het woord henge is daar dan ook van afgeleid voor neolitische aardwerken, zoals Stonehenge en Woodhenge. Maar wat betekent het?

De naam Stonehenge zou komen van de oud-Engelse woorden stān wat ‘steen’ betekent en hencg, wat overeenkomt met het Engelse hinge, of ‘scharnier‘, ‘verbinding‘ (omdat de stenen liggers verbonden zijn met de opstaande stenen). Een andere mogelijkheid voor de betekenis van henge is het oud-Engelse hen(c)en wat ‘hangen‘ of ‘galg‘ betekent. (Middeleeuwse galgen hadden vaak de structuur van staande stenen verbonden door een horizontale balk zoals bij Stonehenge en niet de omgekeerde L-vorm die later gebruikt werd.)

Op de dag van de zonnewende 2023 was Tiel wereldnieuws. Er was in de voorafgaande jaren uitgebreid archeologisch onderzoek gedaan op een te ontwikkelen bedrijventerrein. Daarbij waren ontzettend veel bodemvondsten opgegraven en ontdekt, artefacten maar ook bodemprofielen. En na lang onderzoek kon men maar tot één conclusie komen. Hier was sprake van een henge.

Er waren sporen gevonden van een grafheuvel met een doorsnee van 22 m, met een wal met 10 openingen en een greppel. Het lag aan de oever van een stroom met daartegenover een kleinere grafheuvel. Iets verderop lag een ouder grafveld.  Er werden tientallen graven gevonden, met crematie- en skeletresten.

Vanavond in het Flipje en Streekmuseum Tiel wordt de eerste ArcheoAcademie gehouden. Verzorgd door de projectleider van deze opgravingen.
Hij vertelt hoe hij en zijn team in de loop der jaren alle vondsten catalogiseerden en interpreteerden. Gaandeweg dit proces werd duidelijk dat het hier om een henge ging, een zonnekalender.

Een zonnekalender werd niet gebruikt om de tijd te meten, maar om cruciale periodes in het jaar te bepalen. Wanneer zaaien. Wanneer oogsten, Wanneer de zonnewendefeesten. Vooral ook een sociale en rituele kalender, dus.
Daarom ook 10 openingen, geen 12. Noord en zuid, zonsopgang en -ondergang op de langste en kortste dag, en idem voor de zaai- en oogsttijd. In iedere opening zullen palen hebben gestaan, evenals op het hoogste punt van de grafheuvel. Daarvan is na eeuwen niets meer over.

Zo’n geheel van grafheuvels, grafveld, boerderijplaatsen en een zonnekalender wordt een ritueel landschap genoemd.
Het was nadrukkelijk geen zonnetempel, de zon werd er nl. niet aanbeden.
Het is ca 4000 jaar oud, en ca 800 jaar in gebruik geweest als begraafplaats en de laatste jaren als zonnekalender.

Tussen de meer dan een miljoen (!) bodemvondsten zat een kraal. Nou ja, kraaltje. Piep- en piepklein is het. Het had zomaar niet gevonden kunnen, maar dat werd het wel. Bij de skeletresten op het grafveld, in zuidelijke richting vanaf de kalender. Hier waren alleen maar vrouwen begraven.
Bij één van hen werd dit groene glazen kraaltje gevonden. In die tijd werd glas alleen nog maar gemaakt in Mesopotamië, in het huidige Irak. Hoe het kraaltje in Tiel is terecht gekomen, zullen we nooit weten. Het zal in diverse stappen over deze grote afstand zijn verhandeld, maar geeft wel aan dat gemeenschappen over grote afstanden met elkaar verbonden waren.

Wat is een henge?
Een henge is een rond of ovaal type neolithisch aardwerk bestaande uit een wal en greppel met een of meer doorgangen. De meeste exemplaren kennen we in Groot-Brittannië, maar ook buiten de Britse eilanden zijn exemplaren gevonden. Henges gaan vaak vergezeld, en worden soms verbonden door ceremoniële wegen. 
Deze monumenten worden in de regel geassocieerd met de grooved ware-cultuur (3000 vChr.), maar er zijn ook vondsten uit klokbekercultuur (2500-2000 vChr.) en zelfs de vroege bronstijd (2000-1800 vChr.). In een henge worden in de regel geen sporen van bewoning aangetroffen. Wel andere structuren, zoals steencirkels, portale en megalieten. 

Meer weten over de henge van Tiel? Dan kun je dit filmpje bekijken.