Ik loop in de zaal, zie de bedstedes in een lange rij, aan beide zijden van de ruimte en ik bedenk dat privacy toen niet echt een dingetje was. Met twee sliepen de mannen in de kleine bedstedes. En er zijn er 22, dus 44 mannen huisden in deze ruimte. Voor iedere bedstee staat een kist voor de persoonlijke bezittingen, een tafeltje, een stoel of een kruk. Aan weerszijden hebben haarden gestaan.
Ik vind het nu al druk in deze zaal met de paar mensen die er nu rondlopen. Als ik denk aan 44 mensen die hier gehuisd hebben. Oef!

Ik ben vandaag na kerktijd naar Amersfoort vertrokken voor een bezoek aan deze slaapzaal in combinatie met een bezoek aan de Kusthal kAdE in Amersfoort.
In deze tentoonstellingsruimte wordt de focus op slaap gericht.

En dan denk ik: hoe kun je een concept als slaap -toch volledig abstract- in een tentoonstelling gieten?
Nou, daar kom ik vandaag achter.

De slaapcyclus is leidend en daarbij zijn kunstwerken gekozen die een soort verkenning van de slaap zijn. De Kunsthal kAdE richt zich op moderne kunst en dat vind ik echt heel leuk. Ook veel videokunst komt aan bod.
Maar er is van alles te ontdekken en zelfs te doen. Zoals bedden waarop je mag liggen, een huisje waar je via een trapje in kunt kijken (om er vervolgens achter te komen dat je a.h.w. in een bed ligt), een game (niet gedaan want niet mijn ding). En verder ook borduurwerk, een metalen slaapzak, een betonnen man met zijn matras op zijn rug, een schilderij van vluchtelingen.

Slapen, we doen het allemaal, ook de dieren. We slapen kort of lang, diep of licht, alleen of samen, op bed, een matrasje of op straat. Gemiddeld een derde van ons leven slapen we. Tijdens de slaap dromen we altijd, bewust of onbewust. Slaap is van grote invloed op ons welzijn, maar er zijn nog veel geheimen die nog steeds niet zijn ontrafeld. Maar één ding is zeker: zonder slaap overleef je niet..

De sluimerslaap

Deze fase duurt maar een paar minuten. Je zweeft tussen waken en slapen, je ogen vallen dicht, je hersenactiviteit neemt af. Ideaal gezien komt je waak-slaapcyclus overeen met de lichtcyclus van je omgeving. Als het donker wordt geeft de pijnappelklier in je hersenen het sein dat het tijd is om te gaan slapen. Melatonine wordt aangemaakt dat de bloeddruk, het glucosegehalte en de lichaamstemperatuur verlaagt. Hypnagogie heet dat: letterlijk ‘aan de slaap voorgaand‘.
In deze ruimte hangen prachtige kleurige beelden die aan zonsopgangen en zonsondergangen doen denken, maar ook dromerige beelden, en een filmpje van een man die zich klaarmaakt om te gaan slapen.

Lichte slaap

Dit is een fase die eigenlijk de hele nacht door terugkomt, vooral later in de nacht. Je slaapt, maar niet diep. Je bent je niet meer bewust van je omgeving. Wil je in je lichte slaap komen, dan moeten de omstandigheden optimaal zijn. Denk aan: slaaphouding, omgeving, je lichamelijke en geestelijke toestand. In de laatste zaal denk ik ook aan veiligheid. Open deur natuurlijk, want dat heeft ook met je omgeving en je lichamelijke en vooral je geestelijke toestand te maken.
In deze zaal een glazen slapend hoofd maar ook drie subtiele borduurwerkjes van een slapende vrouw, de kunstenares zelf. Echt heel mooi.

Diepe slaap

Grappig eigenlijk dat we computermetaforen gebruiken voor de slaap: opladen, resetten.
Maar de diepe slaap is inderdaad die fase: je ademhaling is langzaam, je hart klopt minder snel. Mocht je dan wakker worden, dan kun je in de war zijn, niet weten waar je bent. Het is het moment van letterlijke stilte. Zelfs je stofwisseling vertraagt.
Het is een heel belangrijke fase omdat je er goed van uitrust, en het stimuleert je geheugen, je concentratievermogen en je creativiteit. Ook (beschadigde) cellen herstellen en vernieuwen.
Bijzonder in deze zaal is de film die Andy Warhol van zijn minnaar maakte. In zijn omgeving destijds werd veel speed gebruikt, waardoor iedereen veel wakker was, zelfs vrijwel niet meer sliep. Andy dacht toen dat hij slaap nog moest vastleggen voordat de mensheid niet meer zou slapen.
Gelukkig is dat niet gebeurd en als omdat te vieren staat er een klein bed midden in de ruimte. Ik zie een vrouw die in foetushouding even gaat liggen. De veren hoor ik kraken, ook als ik er later zelf op ga zitten. Een heel vertrouwd geluid eigenlijk.

Droomslaap

Verlamd, wat klinkt dat eng. En toch zijn we dat een deel van de nacht.
Tijdens de droomslaap worden gek genoeg je ademhaling en je hartslag onregelmatig en gaat je bloeddruk omhoog, maar je spieren zijn zodanig ontspannen dat je nagenoeg verlamd bent.
Je kunt dan niet bewegen en dat is goed, omdat je tijdens deze fase heel levendig kunt dromen. Deze dromen weet je niet altijd meer, behalve wanneer je tijdens deze slaap wakker wordt. Dan kun je ze wel onthouden.
Deze slaap wordt ook REM slaap genoemd: Rapid Eye Movement vanwege de snelle oogbewegingen. Studies laten zien dat er verbanden zijn tussen de REM slaap en het verwerken van informatie en emotie, en het faciliteren van leervermogen en werkgeheugen. Ook je hersenen worden actiever en gaan zelfs nieuwe cellen aanmaken. En onze creativiteit krijgt een boost. Vandaar dat we soms wakker worden met een oplossing voor een probleem.
Bij dit stuk moet je door een gangetje van blauwe gordijnen en kom je in een sprookjesachtige slaapkamer. Een opgemaakt bed, beschenen met honderden laserlichtjes met zo nu en dan de mist van een rookmachine. Feeëriek vind ik het.

Slaap/Waak

Je slaapt ook wel eens niet. Insomnia, slapeloosheid, heeft verschillende symptomen. Problemen met in slaap vallen, te vroeg wakker worden en niet doorslapen. Of het gevoel hebben dat je niet voldoende slaapt en dus niet uitgerust wakker wordt. Stress, angst, lichamelijke klachten, het lijkt allemaal nog erger in de nacht omdat het deel van onze hersens dat onze emoties en gedachtes reguleert ook op een lager pitje staat.
In deze ruimte staat een heel bijzonder beeld: een bronzen beeld van een middelbare man in zijn onderbroek die aan het slaapwandelen is. Het brons is levensecht beschilderd en is heel realistisch. En geeft een unheimisch gevoel. Hij lijkt zo kwetsbaar.

Het bed

In de laatste grootste zaal staat het bed centraal. Maar dan wel op een heel aparte wijze. Niet met mooi opgemaakte bedden, prachtig beddengoed en alles wat tegenwoordig in een luxe slaapkamer hoort. Niets van dat al.
Dit is de meest confronterende ruimte.
Er hangen siliconen kopiën van gebruikte matrassen, nauwkeurig nagemaakt tot en met het vuil en de vlekken.
Er staat een bed van metaal, tot je beter kijkt en ziet dat het een uitvergrote kaasrasp is.
Een schilderij van slapende vluchtelingen, de levendige kleuren in schril contract met het leed.
Een Nomad (what’s in a name) slaapzak van een zwerver, maar nee, het is een metalen model.
Een betonnen man met een schuimrubber matras op zijn rug. Een te groot bed met daarin een veel te klein meisje in buikligging. Titel: ‘my house is not my home’. De rillingen lopen me over de rug.
Een luxueus hemelbed van te kleine proporties met spookachtige filmbeelden en grote doorzichtige zwaarden en andere objecten: slapeloosheid verbeeld.

Als ik later in de Mannenzaal sta, kijk ik met vervreemding om me heen. De 16e eeuwse bedstedes zijn uniek in hun soort, de enige die in Europa bewaard zijn gebleven. Het geeft een uniek tijdsbeeld, van zorg in die tijd, maar ook van hoe naar slapen werd en wordt gekeken. Want ondanks al onze kennis weten we nog maar weinig.

Nog even dit:
Kunst kan je ongemakkelijk laten voelen, zoals vooral in de laatste zalen, maar heeft ook het vermogen je te laten lachen. In het eerstje nisje staat een beeldje van een gapende man en ik begon op slag te gapen. Doe het zelfs nu weer, nu ik dit tik. En in het laatste nisje van de tentoonstelling staan ‘sad machines’. Drie mechanische wekkers met de achterkant naar me toe. Dubbelzinnig, die achterkanten zijn inderdaad net sippe gezichtjes, maar zo’n wekker maakt je ook wakker uit de zoete slaap, terwijl je dat misschien niet wilt.
En dan in de museumwinkel: een schoonmaaksponsje op een standaardje met 2 minizeepjes. ’t Is net een minibedje.