Ergens tijdens de route zegt onze gids Paul dat zijn vader, destijds 22 jaar, naar een boerderij in de verte gevlucht was. Maar op de begraafplaats vertelt de andere gids Frans dat bij het monument de grootvader en de oom van Paul begraven liggen en herdacht worden. Dat maakt ons even stil.

Vorige week bij Commandobunker Diogenes realiseerde ik me pas dat het deze maand 80 jaar geleden is dat de slag om Arnhem plaatsvond. Ik wist het natuurlijk wel, maar ik had er verder niet bij stilgestaan. In Wolfheze, Heelsum, Oosterbeek en Renkum zag ik banners met activiteiten bij de herdenking. Het zijn er teveel om op te noemen, maar ook om aan mee te doen. Dus keuzes maken.

En het werd de Gliderwandeling. Net iets voorbij het kleine dorpje staat het Glidermonument, en deze wandeling gaat in een grote cirkel vanaf het station over en langs de landings- en dropzones.

De vereniging Dorpsbelangen van Wolfheeze organiseert twee wandelingen langs deze route. Vanmiddag de 11 kilometer en daarom sta ik op het plein voor het station Wolfheze.

Als het gaat over de slag om Arnhem wordt eigelijk altijd ingezoomd op Arnhem en Oosterbeek, maar de hele omgeving werd meegesleept in de oorlogshandelingen. Ook Wolfheze.

Op 17 september werden het dorp en de psychiatrische inrichting naast het dorp gebombardeerd. In totaal kwamen er 102 mensen om. Ruim 40 dorpelingen en meer dan 50 bewoners van het ziekenhuis. Tijdens de wandeling komen we langs de massagraven en de monumenten.

Die zelfde middag kwamen de gliders, zweefvliegtuigen die 2,5 uur achter grote bommenwerpers hadden gehangen en nu losgemaakt werden. Het was de taak van de uiterst bekwame piloten te landen op de aangewezen landingszones. En dat gebied was heel groot. Vaak wordt alleen de Ginkelse Heide bij Ede genoemd, maar hier bij Wolfheze en richting Renkum was een veel groter gebied ook bestemd tot drop- en landingszone.

Met behulp van een grote luchtfoto laat gids Paul ons zien wat waar gebeurde. Ons begrip van de schaal van de luchtlandingsoperatie Market groeit daardoor. Het was een uiterst goed voorbereid plan, maar de Duitsers hadden natuurlijk door dat er iets ging gebeuren.

Bij een waterafvoerduiker in de spoordijk staan we stil. Hier reden de eerste jeeps in ern hinderlaag. De Duitse bevelhebber had met maar 650 man snel een linie dwars naar Oosterbeek gelegd. Zeven Britse soldaten stierven hier. Boven de duiker (nu onderdeel van een mountainbikeroute) hangt een klein monumentje met zeven kruisjes. En een krans plastic poppies.

Bij een uitzichtpunt staan we stil bij het monument voor David Lord, enkele honderden meters van de plek waar hij neerstortte met zijn vliegtuig.

De gliders brachten jeeps, aanhangers en kanonnen naar deze omgeving. Dag twee was de dag van de parachutisten, maar bevoorraad moest er ook. David was bevelvoerder van zo’n vrachtvliegtuig en aan hem en vele anderen de taak de goederen op de juiste plek te droppen. Zijn vliegtuig werd geraakt in een motor. Toch bleef hij vliegen om zijn dropping af te ronden. Nogmaals vloog hij terug in zijn brandende vliegtuig, omdat niet alles was afgeworpen. Zijn bemanning gaf hij opdracht te springen, maar helaas te laat. Hij en de crew kwamen om, op de navigator na die krijgsgevangene werd. David ontving postuum de hoogste Britse legeronderscheiding: het Victoria Cross. Zijn opoffering was eigenlijk vergeefs, omdat de lading in Duitse handen viel.

Bij de Boschhoeve staat een grote luchtfoto opgesteld van het landingsterrein en duidelijk zijn de gliders te herkennen. Ze waren van hout en zouden in principe hergebruikt moeten worden. Er is nooit van gekomen en de Duitsers hebben ze allemaal in brand gestoken.

Bij de begraafplaats van Wolfheze staan we stil bij de monumenten. Paul vertelt dat de overledenen verzameld werden en snel, zonder plechtigheid, zelfs zonder kist, begraven zijn. Het was nl. constant oorlog. Gevechten en bombardementen vonden plaats, en snel daarna werd het hele gebied geëvacueerd. Na de oorlog is er niet herbegraven maar zijn er monumenten geplaatst bij de graven. De namen van Pauls oom en opa staan op de rand van het massagraf.

We lopen onder de indruk over het terrein van het voormalig psychiatrisch ziekenhuis naar het oude dorp, het deel dat destijds het zwaarst getroffen werd.

Er ging bij deze strijd van alles fout, maar achteraf heb je makkelijk praten. De Duitsers konden snel versterkingen laten aanrukken, Britse orders kwamen niet aan na de hinderlaag, mist in Engeland vertraagde de tweede dag de landingen, en zo stapelde zich alles op met dramatische gevolgen. Zoals Paul zegt: er zijn hele boekenkasten over vol geschreven en fouten zijn er gemaakt, maar veroordeel niet.

Met een flyer van zijn Glidermuseum stap ik op de trein naar huis.