Zou Hendrik I van Brabant ooit hebben kunnen bevroeden dat ergens in zijn vroegere gebieden een nietsigs pleintje naar hem vernoemd zou worden?

Ik sta op de hoek van de Amalia van Solmsstraat en het Hertog Hendrik I plein. Voor me een beeldje van een pungelaar, zoals smokkelaars hier genoemd werden. Naar de pungel of zak op hun rug waarin ze hun smokkelwaar vervoerden.

Baarle, daar ben ik aanbeland. En daar heeft Hendrik alles mee te maken. Hij was vanaf 1190 Hertog van Brabant en zijn manier om de opdringende invloed van Dirk VII, graaf van Holland in te tomen was de heerlijkheid Breda in eigendom over te nemen van de toenmalige heer. Die kreeg in ruil stukken grond in leen rond en in Baarle. Voor sommige stukken en stukjes land werden uitzonderingen gemaakt. Ze waren al beleend aan een ander  of de hertog wilde ze zelf houden.

Vandaag de dag is Baarle een grote enclave van België in Nederland, maar er zijn ook weer stukjes Nederland die in Belgische enclaves liggen. In België liggen nog kleine stukjes Nederland. Een puzzel, dat is het. Nu grappig, en het trekt vele toeristen.

Ik maak een wandeling van 4,5 km door Baarle. Hertog is het Belgische deel, dat bleef in handen van de hertog van Brabant; Nassau is het Nederlandse deel. Door overerving ging de titel heer (later baron) van Breda over op de Nassaus, later de Oranjes.

Terzijde: Hertog Hendrik stichtte nogal wat steden om zijn macht te bestendigen en de bekendste is ‘s-Hertogenbosch.

De grens is onnavolgbaar en tot in 1995 zijn er onderhandelingen geweest over de juiste vaststelling. Vandaar dat die grens nu zo goed is aangegeven. De lantaarnpalen hebben de Nederlandse of de Belgische vlag, idem voor de huisnummers. Op bijzondere punten is de grens met plustekentjes en metalen doppen in de bestrating aangegeven. In Loveren, de oudste kern van Baarle, staat de voormalige herberg Inden Swaan. Hier loopt de grens door de voordeur. Gevolg? Twee huisnummers, Belgisch en Nederlands. En fotograferende toeristen voor de deur en ja, ik maak ook een foto.

En dan het gemeentehuis van Hertog, gebouwd op Belgisch en Nederlands grondgebied. De grens loopt door een stukje van de raadzaal, en bij huwelijken moet goed opgelet worden waar iedereen zit bij het ondertekenen van de documenten. Anders is het niet rechtsgeldig.

Maar het kan ook heel anders. En daarvoor was ik eerder in het dorpje Zondereigen, in België, behorend tot Hertog.

Vanmorgen was het een koude en frisse start. Het heerlijke ontbijt hielp me letterlijk de eerste 25 km op weg. Via een rustige weg kom ik bij station Turnhout en daar pak ik het Bels Lijntje op, dezelfde route als vrijdag.

Deze voormalige spoorlijn uit 1867 begon zijn leven als onderdeel van spoorlijn 29, Tilburg Turnhout Aarschot. Deze grensoverschrijdende spoorlijn was bedoeld om de lijn Roosendaal Antwerpen te ontlasten en natuurlijk ook om daarmee te concureren. De spoorlijn heeft tot 1934 dienst gedaan voor personenvervoer en tot 1973 voor goederenvervoer. Nog in 1959 werd het noordelijkste deel omgelegd en er was ook een industrielijn naar Riel en Goirle. Vandaag is het een prachtig vrijwel ononderbroken fietspad en met de wind in de rug is het heerlijk fietsen. Het is fris, maar droog en daar doe ik het voor.

Langs het tracé is van alles te ontdekken over het verleden van de spoorlijn. Op één kilometer afstand van elkaar staan de voormalige douaneloodsen van Weelde-Etat (ook wel Weelde-Station of Weelde-Statie genoemd) en Baarle-Nassau Grens. Van het station Baarle-Nassau Grens rest nog het enorme perron met twee gereconstrueerde spanten. Op een foto kan ik zien wat een groots en mooi station dit is geweest. In de douaneloods van Baarle geniet ik van koffie met wat lekkers. En kan ik even laten bezinken wat ik net over de grens in België had gezien.

Ik was even weer terug België in gegaan, naar Zondereigen. Ten tijde van de Eerste Wereldoorlog was het de Duitsers er veel aan gelegen om de grens tussen België en Nederland ondoordringbaar te maken, voor vluchtelingen en smokkelaars. Daartoe werd een 322 km lange draadversperring aangelegd en in Zondereigen zijn twee reconstructies te zien. Net voor het dorp staat Schalthaus K5. Dit bescheiden en onschadelijk uitziend houten gebouwtje was een schakelhuisje voor de draad. (Om de 500 meter tot twee kilometer stond zo’n huisje.)
De draad was een constructie van een onder 2000 Volt stroom staande draad, met daarnaast aan beide zijden een hek met prikkeldraad.
Op het platteland in de jaren 1910 was stroom vrijwel of helemaal onbekend en het gevaar werd langzaam duidelijk. Vele honderden mensen zijn slachtoffer geworden van deze constructie, die na de oorlog direct werd afgebroken.
Iets voorbij Zondereigen staat nog een reconstructie, als vredesmonument. Hier is ook te zien dat zo’n draad ook mensen inventief maakt. Met een zeshoekig houten rek kon je onder de onderste draad doorkruipen. Dan was je er nog niet, maar je leefde nog wel.

Na de koffie ga ik weer verder over het fietspad. Ik kruis weer de grens (links ligt nl. een Belgische enclave) en dan arriveer ik in Baarle voor mijn grenswandeling. De Eerste Wereldoorlog zorgde in dit puzzellandschap natuurlijk voor de nodige hoofdbrekens. Baarle-Hertog was Belgisch maar was niet bezet. Baarle-Nassau was Nederlands en moest neutraal blijven. Ga er maar aanstaan.

Ik verlaat Baarle langs een grote houten constructie met daarop een overmaatse drietand: een Belgisch militair ontvangst- en zendstation uit de Eerste Wereldoorlog.

Op de heenweg had ik het kilometermonument al gezien en nu neem ik even de tijd hiervoor. Van KM16 (gerekend vanaf Turnhout) tot KM17 staan om de 100 meter hectometerpaaltjes. 16,2 en 16,3 zijn origneel, evenals 16,0 en 17,0, de overige zijn reconstructies.
Zo’n spoorlijn is natuurlijk eigendom van de spoorwegmaatschappij en dus moet duidelijk zijn waar de eigendomsgrens ligt. Daarom werden achter de kilometerpaaltjes kleine stenen paaltjes met een initiaal geplaatst: paaltjes met SS voor Staats Spoorwegen; bij KM16 staat nog een paaltje met NS (Nationale Spoorwegen) en bij KM17 eentje met TT (Tilburg Turnhout).

De Eerste Wereldoorlog heet nu natuurlijk zo omdat er een Tweede volgde en onderweg is daar een heel apart monument voor te vinden. Schijnvliegveld De Kiek ofwel SF Kamerun (SF = Scheinflughafen). De Duitsers hadden vliegveld Gilze-Rijen bezet en dat was doelwit van Engelse bommenwerpers. Daarom was hier op de hei noordelijk van Alphen een nepvliegveld aangelegd, compleet met nephangars, brede landings- en startbanen en een nepvliegtuig op een rails. De Engelsen werden zo gefopt, niet voor lang, maar toch.

Het is vandaag Tweede Paasdag. Pasen valt op de grens tussen winter en lente en dat is niet willekeurig. Bij de kerstening van West-Europa werden reeds bestaande feesten gekerstend, zeg maar geïncorporeerd in de Christelijke traditie. Rond het Midwinterfeest de geboorte van Christus, immers gezien als Licht van de Wereld. Rondom het Keltisch Samhein (het grensmoment van dodenrijk en deze wereld) werd Allerzielen ingesteld, de gedachtenis aan de overledenen. En zo ook Pasen, in de lente, als er overal nieuw leven ontstaat, als moment om de opstanding te herdenken, als de grens tussen dood en leven wordt overgestoken.

In de Kapel van Boschhoven sta ik even stil. Ik kom binnen en het treft me dat er een Christoffel- of Christoforus-beeld staat. Christoffel is in de Roomskatholieke traditie de patroonheilige van de reizigers.

Dit is de bekendste legende over hem.
Ene Reprobus was zo arrogant dat hij zijn diensten alleen wilde aanbieden aan het allerhoogste gezag. Daarom trad hij in dienst bij de koning, maar die was ondergeschikt aan de keizer. Dan maar in dienst van de keizer, maar die was ondergeschikt aan de duivel. Toen verhuurde hij zich aan de duivel. Hij kwam er achter dat de duivel ondergeschikt was aan Christus.

Reprobus besloot Christus te gaan dienen.
Hij won advies in bij een kluizenaar hoe hij dat moest aanpakken en ging daarna mensen een rivier overdragen op zijn brede rug.
Op zekere dag moest hij een klein kind over de rivier tillen. Hij was daarmee bezig toen het kind zwaarder en zwaarder werd, tot Reprobus bijna bezweek en hij tot zijn schouders in het water stond. Het kind openbaarde zich als Christus en doopte Reprobus in de rivier. Zijn nieuwe naam werd Christoffel of Christoforus: Christusdrager.