Negen jaar was ik. Toen kreeg ik op mijn verjaardag een Bosatlas cadeau. Gefascineerd was ik daardoor. Later kwam daar een nieuwe editie bij voor op school, en een historische atlas. En mijn vader kocht een encyclopedie waarbij hij een atlas cadeau kreeg.

Als we met het gezin dagjes weg gingen, mocht ik altijd de borden opzoeken. In mijn eerste baan in een boekhandel kocht ik een globe met verlichting, die een gaatje in de globe had gebrand, dus voor weinig geld maar daardoor ook onbruikbaar. Maar wat was ik er blij mee.

Later kwam het Stratenboek voor in de auto, en allerlei kaarten voor op de fiets. En toen? Toen kwam Google maps. En nu kun je vanuit je luie stoel een willekeurige straat bezoeken in om het even welk deel van de wereld. En ondanks de digitale wereld, gebruik ik toch wel eens papieren kaarten. Dat geeft meer overzicht en perspectief.

Op kaarten kun je zo mooi de loop van rivieren zien en dat is waarom ik vandaag aan de wandel ben. Onder de rook van Amsterdam loop ik vrijwel onafgebroken door landelijk gebied langs allerlei riviertjes.

De Eendracht is het sfeervolle startpunt in hartje Abcoude. Voor de deur stroomt de Angstel die iets verderop in het Abcoudermeer eindigt. Vanuit het Abcoudermeer ontspringt de Holendrecht, 2.5 km lang. Bij de Voetangelbrug splitst het riviertje zich in de Waver naar het zuiden en de Bullewijk naar het noorden. Na 3 km komt de Bullewijk uit in de Amstel, die eigenlijk een restant is van een noordelijke Rijn-arm.

Al deze rivieren kronkelen en daardoor verveelt het uitzicht geen moment. Het is schitterend weer geworden. Na vijf dagen doorstaande wind (windkracht 4) uit het noordoosten en de zware onweersbuien van gisteravond, staat er nauwelijks wind uit het zuidoosten. De lucht is wazig blauw met een bleek zonnetje dat toch scherp aan de ogen is.

In Ouderkerk loop ik langs een stuk militaire geschiedenis. De Elimkerk vind ik erg strak en sober ogen. Geen wonder, het blijkt in 1937 gebouwd te zijn als opslagloods voor zoeklichten. De pastorie uit 1902, in charmante chaletstijl, is de voormalige conducteurswoning. Deze man was verantwoordelijk voor het onderhoud van de kanonnen. Het blijkt dat hier in dit gebied de voorloper lag van de Stelling van Amsterdam, de zogeheten Posten van Krayenhoff uit begin 19e eeuw.

Daarna loop ik langs Beth Haim, Huis des Levens. Deze Joodse begraafplaats is in 1614 in gebruik genomen en er liggen 28.000 mensen begraven. De overledenen werden, en worden soms nog, per boot vanuit Amsterdam hierheen vervoerd. Het is sabbat, dus is de begraafplaats niet open. De beheerderswoning staat op de plek van het kasteel van de roemruchte heren van Amstel.

Ik lunch in café de Vrije Handel, gevestigd in wat ooit het gerechtshuis was van Ouder-Amstel. Het gebouw is uit 1656 en heette tot eind 18e eeuw de Jonge Prins. Tijdens de patriottische tijd kreeg het de huidige naam. In dit gebouw kon men nl. vrijuit spreken en onderhandelen over politieke zaken.

Langs de Amstel staan mooie buitenhuizen en boerderijen. Op de rivier worden roeiers aangespoord door hun ‘stuur’ in hun ranke bootje of door een coach op de fiets. Via de megafoons klinken metalige commando’s over het water. Fietsers en hardlopers genieten ook van het mooie weer. Busladingen toeristen worden aan de overkant uitgeladen om op een huurfiets de stad in te trekken.

Ja, dat klopt! Ik ben inmiddels op het grondgebied van de stad Amsterdam aangekomen. De banpaal aan de overkant is een herinnering aan vervlogen tijden. Een banneling mocht Amsterdam tot op 1000 roeden naderen en banpalen bepaalden duidelijk dat gebied. (Eén roede is 3,78 meter.)

Bij de voormalige Zuidergasfabriek pauzeer ik voor koffie en dan blijkt dat ik de paraplu niet voor niets heb meegenomen. De laatste vier kilometer loop ik in gestage regen en Amsterdam is gehuld in een grijs waas. Ik steek de Magere Brug over naar de overzijde en dan bij de Turfmarkt is mijn bestemming. Het Allard Pierson Museum.

In het Allard Pierson is momenteel de tentoonstelling ‘Open Kaart’. Hoe wereldbeeld kaarten beïnvloedt, maar ook weer andersom.

Start is natuurlijk Amsterdam. Allerlei prachtige kaarten van Amsterdam hangen er aan de muren, waaronder eentje in vogelvlucht uit de 16e eeuw. Ongelooflijk gedetailleerd bracht deze cartograaf de stad in beeld. En dat zónder drone!

Dan Nederland, dan Europa en dan de Wereld, met allemaal oude en nieuwe(re) kaarten. Zoals de Leo Belgicus, een kaart waarop Nederland op zijn kant ligt, het Westen boven, gevat in een leeuw als zinnebeeld van het land.

Kaarten uit de oorlogen worden getoond, zoals wat er waar te halen viel voor de Duitsers in Nederland. Maar ook veranderende grenzen, na oorlogen of de implosie van het IJzeren Gordijn. Of spotkaarten uit de Eerste wereldoorlog, waarop landen verbeeld zijn als cartoons.

Dan de koloniale tijd. Vooral hier zie ik wat kaarten beogen. Toe-eigening, onderwerping, naamgeving. Lege landen waarop de randen zijn ingetekend. De rest was onbekend of niet waardevol. Percelering met het oog op de plantages en de consessies voor de koloniale waren. Dat zie je ook bij de manier waarop een wereldkaart eigenlijk altijd Europa in het centrum heeft staan. Kaarten uit andere culturen zetten dat wereldbeeld op zijn kop.

En dat kaarten ook een gruwelijke werkelijkheid kunnen tonen, zie je in het eerste zaaltje: een projectering van diverse kaarten van Amsterdam over elkaar heen, waaronder de beruchte stippenkaart van de bezetters. Iedere stip staat voor 10 Joden. Als je dat op je laat inwerken en dan vervolgens naar buiten loopt, naar het gebied waar de stippen ooit levende mensen waren…?