‘Waar Maas en Waal te zamen spoelt
En Gorkum rijst van ver,
Daar heft zich op den linker zoom
En spiegelt in den breeden stroom
Een slot van eeuwen her.’

Nou, niet dus. Geen Gorkum te zien, geen Maas, wel de Waal, maar ik sta dan ook geparkeerd aan de oever. Zelfs Loevestein moet ik zoeken, zo mistig is het, als ik vanmorgen naar het Munnikenland rij.

Deze regels zijn de eerste van een lang gedicht van Hendrik Tollens uit 1812. Hierin bezingt hij op gezwollen toon de heldendaad van Herman de Ruyter bij Loevestein. Herman wie? Herman de Ruyter. Nee, niet Hugo de Groot, de man met wie we Loevestein meteen associeren.

Hendrik Tollens was in de 19e eeuw een gevierd dichter. Hij werd zelfs de grootste Nederlandse dichter genoemd. Vondel en Cats en Hooft hadden blijkbaar het nakijken. Tollens was dichter in een tijd dat in Europa overal natiestaten ontstonden, en ook in Nederland was dat het geval. Bij een natie hoort een verleden met een verhaal en het liefst een goed verhaal. Niet voor niets is de 19e eeuw de eeuw waarin de Batavieren of Bataven als onze stoutmoedige voorouders werden gezien. Maar ook van andere meer of minder bekende daden uit het verleden werd het stof geblazen, Zo ook met Herman de Ruyter, een geus die in 1570 met een list Slot Loevestein innam, met een twintigtal aanhangers het kasteel verdedigde tegen de Spanjaarden en dit vervolgens met de dood moest bekopen.

Slot Loevestein: Net als het Muiderslot is het eeuwen ouder dan de Hollandse Waterlinie waarin het werd opgenomen.

Uit de mist doemen de massieve muren van het fort dat het kasteel ook is, op. Ik ga, voordat ik naar Woudrichem ga, even naar binnen voor koffie met lekkers. Tevens krijg ik dan al de toegang tot het kasteel. Leuk detail: met een sleutel (!).

Na mijn wandeling naar Woudrichem en langs de Afgedamde Maas kom ik terug bij Loevestein. Het kasteel is nu duidelijk te zien. Het staat te blinken in de zon. Maar zo zonnig was het hier niet altijd.

De start begint al grimmig. Dirk Loeff van Horne laat omstreeks 1357 een lage toren bouwen, nu onderkant van de rechtertoren als je voor het kasteel staat. Dirc was een gewelddadig man, die met ijzeren hand regeerde over de inwoners van zijn leengoederen. Het uiterste puntje van het Munnikenland was zijn eigendom en juist daar bouwde hij zijn slot. Van hieruit kon hij het Land van Altena en het Munnikenland beheersen en het bood hem uitzicht op de Maas, de Merwede en de Waal. En hij kon er geld mee verdienen. Hij stelde een tol in op alle drie rivieren.
De naam is duidelijk: Loeff’s stenen huis.

in 1372 raakte Dirc zijn kasteel kwijt. Het werd bezit van de graven van Holland die een kastelein, een slotvoogd, aanstelden. Dat is het aparte van dit kasteel. Het is nooit een woonkasteel geweest, maar altijd een militair kasteel, waar behalve de kastelein niemand woonde.

Als grenskasteel was het betrokken in diverse oorlogen en werd het uitgebouwd en uitgebreid. In de 80 jarige oorlog werd het kasteel na de herovering door de Geuzen omgevormd tot een modern fort. Er kwamen wallen en bastions in plaats van muren en torens.
En dan breekt de tijd aan van de Staatsgevangenis. Loevestein werd vanaf 1619 gebruikt om personen gevangen te zetten die een onwelgevallige mening verkondigden. De beroemdste is natuurlijk Hugo de Groot.

Hij werd opgesloten na een schijnproces vanwege zijn opvattingen over de leer van de uitverkiezing, waarover op dat moment ook de Synode van Dordrecht uitspraken deed. Hij werd opgesloten voor het leven in een vertrek in het kasteel. En als je even om je heen kijkt, binnen en buiten het kasteel, dan zakt de moed je in de schoenen. Waar, in vredesnaam, moet je naartoe als je al zou kunnen ontsnappen.
De muren zijn dik en hoog en ondoordringbaar. Het kasteel ligt ver van de bewoonde wereld, ook al ligt Woudrichem vlakbij. Het Munnikenland is een gebied dat zo onder water loopt, ook nu nog.

Hugo’s vrouw en kinderen en hun dienstmeisje woonden ook in het kasteel en zij mochten wel naar de buitenwereld, als de commandant dat toeliet. Hugo schreef zijn ‘Inleiding tot de Hollandse Rechtsgeleerdheid’ in het kasteel. Dat vind ik dan wel weer bijzonder. Hij was opgesloten vanwege zijn mening, en toch mocht hij zijn mening op papier zetten.

Hij las veel, becommentarieerde andere werken en gaf zijn kinderen les. Hiervoor had hij boeken nodig en die werden in een boekenkist vanuit Gorinchem over de rivier naar Loevestein gebracht. Hugo en zijn vrouw Maria piekerden wat af over hoe hij zou kunnen ontsnappen. Het leek echt onmogelijk. Echter, de kist met boeken werd op enig moment niet meer gecontroleerd. De kist werd regelmatig heen en weer verscheept, bevatte altijd boeken, en was ook te klein, toch?

Hugo oefende met liggen in de kist, zonder beweging of luide ademhaling. En op 22 maart 1621 was het zover. Het was jaarmarkt in Gorinchem. Elsje, de dienstmeid, begeleidde de kist vanuit het vertrek van Hugo, naar het veer. Hugo kwam veilig aan en kon naar Antwerpen ontsnappen. Maria werd nog even opgesloten, maar moest toch worden vrijgelaten.

Maar hij was niet de enige gevangene. Negen predikanten werden ook opgesloten in Loevesteijn, tussen 1621 en 1631.

En nog weer later, in augustus 1650 was het de beurt aan zes regenten, die in conflict waren gekomen met stadhouder Willem II. Willem II was de vader de latere Willem III, en één van de zes regenten was Jacob de Witt, de vader van Johan en Cornelis de Witt. Willem II overleed vrij kort daarna aan de pokken en daardoor werden de regenten weer vrijgelaten.

In 1672 werd Loevestein onderdeel van de Hollandse Waterlinie en het bleef onderdeel van de landsverdediging, op het laatst echter alleen nog maar als opslagplaats. In 1951 werd de militaire functie opgeheven. Een grondige restauratie volgde en vandaag de dag is de voorburcht een pittoresk straatje met de voormalige soldatenhuisjes en de commandeurswoning.

Samen met Amnesty International is er een tijdelijke tentoonstelling ingericht in de vertrekken van het kasteel: Monddood. Over politieke gevangenen van nu. Met als pregnant detail de cel van Navalny, die buiten op de wallen is opgesteld. Slechts 6 m² groot.