Wat zullen ze bang geweest zijn. Daar sta je dan, op de grote houten plank, precies in het midden, je knijpt je knokkels wit om de touwen, je kijkt hoe de waagmeester een gewicht optilt en op de andere plank zet. Nog eentje erbij, nee, eentje eraf, hij kijkt naar de plank waar je op staat, kijkt naar de naald van de balans, toch nog een gewicht erbij. En dan de verlossende woorden: je bent gewogen en niet te licht bevonden. OK, het kostte je geld, maar dan had je ook wat! Je was geen heks en dat kon je bewijzen door het Certificaet van Weginghe dat de waagmeester je meegaf. Het gaf je je leven terug.
Oudewater is ontstaan rond 1100 aan de monding van de Lange Linschoten in de Hollandse IJssel. Nog steeds maakt het riviertje een lange bocht door het stadje. Het heeft sinds 1265 stadsrechten en de grootste monumentendichtheid van Nederland.
Ik ben van Montfoort naar Oudewater gelopen. De weg en de Hollandse IJssel lopen soms naast elkaar, soms weer een eind uit elkaar. Helaas weinig mooie boerderijen, de meeste huizen lijken te zijn verbouwd of herbouwd en smaak is echt een dingetje, zeg maar. Het vergezicht over de polder maakt het weer goed.
In Oudewater start ik het Waterlinieommetje bij de voormalige stadsgracht, nu een brede waterpartij. Bij het Amsterdamse veer aan de Lange Linschoten legden vroeger de trekschuiten op Amsterdam aan. En hier loop ik ook het centrum in.
Van die monumentendichtheid is niets gelogen. Het ene na het andere pand vraagt mijn aandacht. Mooie gevels, gevelstenen, het stadhuis op de Visbrug, de Grote of Sint Michaelskerk met het karakteristieke zadeldak en uitwendig carillon onder een dakkapel, het huis met de 9 hoofden.
De markt bevindt zich op de grote overkluizing van de Lange Linschoten. Hieraan staat ook het Arminiushuis uit 1601, gebouwd op de plek waar ooit het huis stond waar deze latere Remonstrantse theoloog en tegenstrever van Maurits werd geboren. Op het terras drink ik koffie in het zonnetje, dat al lente-achtig aandoet. In het pand zit nl. een restaurant met de naam Hex. Tuurlijk!
Links ervan staat de Waag van Oudewater, ooit alleen maar bedoeld voor het wegen van goederen en het innen van de bijbehorende accijnzen.
Tussen 1450 en 1750 zijn in Europa 100.000 mensen (mannen, vrouwen en kinderen) vervolgd en in de helft van de gevallen ook gedood vanwege hekserij en toverij. Bijgeloof maar vooral roddels brachten velen naar de brandstapel. Een kenmerk van een heks zou een zeer laag gewicht zijn. Hoe kon hij of zij anders vliegen op een bezem? Er was een waterproef, de ‘heks’ werd in het water gegooid, handen en voeten gebonden. Zonk je, dan was je geen heks. Je was dan naar alle waarschijnlijkheid al verdronken, maar OK. Bleef je drijven, dan was je een heks en werd je alsnog ter dood gebracht. Veel vrouwen overkwam dat omdat hun rokken een luchtbel vasthielden, waardoor ze niet zonken.
Op allerlei plaatsen werden vermeende heksen in de plaatselijke waag gewogen om te bewijzen dat ze geen heks waren, maar Keizer Karel V kwam er tijdens een bezoek aan zo’n waag achter dat het weegproces niet eerlijk verliep. Hij besloot dat de 15e eeuwse Waag van Oudewater als enige officieel vermeende heksen mocht wegen. Zo geschiedde. En niemand werd ooit als heks aangewezen.
Trouwens, we denken dat de vermeende heksen alleen maar arme, oude vrouwen waren. Maar dat beeld klopt niet. Iedereen kon voor heks worden uitgemaakt. Maar was je jong, rijk en/of populair, dan kon je met getuigen komen en in verweer gaan. Dan werden de beschuldigingen ingetrokken. Was je arm en oud en alleen, ja, dan…
Oorlogsgeweld was Oudewater niet vreemd. Tijdens de Opstand had het het nodige te verduren. En ook in 1672 was het raak. Oudewater werd ingenomen door de Fransen, mede omdat de vestingwerken waren verwaarloosd. Het werd heroverd en na 1672 werd het versterkt om onderdeel uit te gaan maken van de Hollandse Waterlinie.
Oudewater was een rijke stad, door de netten- en touwfabricage waarvoor hennep werd verbouwd in de wijde omgeving. 52 lijnbanen telde de stad op het hoogtepunt, nu nog één, die al sinds 1545 bestaat. Die rijkdom kun je overal vandaag nog terug zien. Op de markt verschalk ik een visje voordat ik de bus naar Montfoort pak waar de auto staat.
Of ik een heks ben? Nou, ik heb een Certificaet van Weginghe… en jij?
Geschiedenis! 