Tegenover het theater dat zijn naam draagt staat een standbeeld van de minstreel die ridder werd: Fulco. Bekend van het boek dat C.Joh. Kieviet over hem schreef. Het standbeeld is keurig voorzien van jaartallen: 12zoveel tot 13zoveel. De beste man heeft alleen nooit bestaan. Geweldig, toch?

Wat wel echt gebeurd is, staat ook in het boek. Het beleg van IJsselstein, de gevangenneming van Gijsbrecht van Amstel, heer van IJsselstein, door Hendrik van Vianen, de verdediging van slot IJsselstein door Bertha van Heukelom, de vrouw van Gijsbrecht.

Vanavond wandel ik in IJsselstein onder leiding van een gids door de verlichte stad. Start bij de bieb, eerste stop een kunstwerk van Jan Wolkers. De titel is mij uit het hart gegrepen: ons verleden schittert in het heden. De roestvrijstalen zuil staat tussen oud en nieuw, het glas verbeeldt de Hollandse IJssel.

IJsselstein, je raast er meestal langs, over de snelweg, maar er schuilt een mooi stadje achter alle nieuwbouwwijken en blokkendozen op de bedrijventerreinen. En veel geschiedenis.

1310 wordt aangehouden als moment van de officiële stadsrechten, alleen een oorkonde is er niet. Nooit gevonden in de archieven. Toch heeft IJsselstein stadse rechten: een dwangwaag, een dwangmolen, een stadswal en -muur met poorten, een jaarmarkt, een kasteel, een prachtige kerk. De inwijdingsdatum van de kerk wordt tegenwoordig als officiële datum aangehouden, dus IJsselstein bestaat officieel 713 jaar. Maar het was er natuurlijk al veel langer. In 1279 wordt het voor het eerst genoemd. Naar het kasteel of stein aan de IJssel. (Stein staat voor steen of stenen gebouw, vergelijk stins in het Fries.)

Van dat kasteel is niets meer over. Na de moord op Floris V, waarbij de oom en de broer van Gijsbrecht van IJsselstein betrokken waren, werd IJsselstein belegerd, juist vanwege deze familieband. Hierbij voerde Bertha van Heukelom de verdediging aan en in die tijd speelt het verhaal van de fictieve Fulco zich af. Het boek loopt beter af…

Een beeld van de stoere, onverschrokken Bertha staat voor de enig overgebleven toren van het kasteel IJsselstein uit de 15e eeuw. Het vorige kasteel was met goedkeuring van Jacoba van Beijeren gesloopt.

Gijsbrecht, zijn vrouw, zoon en schoondochter worden geëerd in de oude kerk van IJsselstein met een prachtig grafmonument. Kom ik nog een keer voor terug. De oude kerk schittert in de verlichting, het Gotische schip en koor, de Renaissance toren, met een kroon in de stijl van de Amsterdamse school.

De kleindochter van Gijsbrecht trouwde met een Egmond, en zo kwam de titel Heer van IJsselstein via Anna van Egmond bij de Oranjes terecht. Anna trouwde Willem van Oranje en hij erfde haar bezittingen en titels. Tot op de dag van vandaag heeft de koning deze titel. En bij de kennismaking met zijn ‘bezit’ na zijn inhuldiging kreeg hij traditiegetrouw een paard. (Dat hij meteen schonk aan de kinderboerderij.)

Willem van Oranje schonk niet zo heel veel aandacht aan zijn bezit, maar gelukkig wilde hij wel een mooi stadhuis. Dus kreeg de stad 1300 guldens. Het staat er nog steeds, wel iets aangepast, maar nog steeds herkenbaar: midden 16e eeuwse pracht.

Op het plein voor het stadhuis werd jaarmarkt gehouden, en een prachtig beeld van een vrouw met kind en kip houdt de herinnering levend. De Waag is heringericht, in het gebouw uit 1779, maar de gevelsteen stamt al uit 1599. En die is duidelijk: weeghe wel, doet ellick recht. Ernaast het restaurant de Kloostertuin, en daar is geen woord van gelogen. Het terras is de oude kloostertuin, het restaurant de voormalige refter van klooster Mariënberg uit begin 16e eeuw. Er is nog een klein stukje stadsmuur over en dat komt omdat de molen daar bovenop staat.

Poorten, die heeft IJsselstein ook gehad. De Benschopper Poort en IJsselpoort of Utrechtse Poort. Ze zijn er niet meer, maar van oude stenen zijn neppoorten opgericht. De Utrechtse Poort komt uit bij de parkeerplaats Hazenveld. In 1487 werd IJsselstein weer eens belaagd, en o, wonder, de Utrechters werden verslagen en kozen het hazenpad. Een nieuwe steen brengt dit in herinnering, compleet met hazen.

In de Basiliek van Sint Nicolaas uit de 19e eeuw wordt een bijzonder Mariabeeld bewaard en vereerd. Onze Lieve Vrouwe van Eiteren Hulp in Nood.

Eiteren is een voormalig dorpje, vlakbij en nu een woonwijk van IJsselstein. Begin 14e eeuw vonden slootgravers daar een Mariabeeldje, op de plek waar destijds een klooster gebouwd werd. De legende vertelt dat elke keer als het beeldje naar de Sint-Nicolaaskerk in IJsselstein werd gebracht, het naar de vindplaats terugkeerde. Daarom werd er bij de vindplaats een kapel gebouwd, die in 1579 werd afgebroken (na de Reformatie). Het beeldje kwam via omzwervingen in 1634 terug in IJsselstein toen er weer een katholieke (schuil)kerk kwam. Daar bleef het beeld, totdat het rond 1860 in zo’n slechte staat verkeerde dat de pastoor het wilde vernietigen. Dat gebeurde niet, en uiteindelijk vond het beeldje in 1866 onderdak bij de Utrechtse Zusters van Liefde. Daar kreeg het na een aantal gebedsverhoringen de toevoeging ‘Hulp in nood’. In 1936 keerde het beeldje terug in IJsselstein. Nu het in de Mariakapel van de Sint-Nicolaasbasiliek staat, is deze kerk een bedevaartsoord geworden. En heel bijzonder: jaarlijks wordt het beeld in processie naar de voormalige kapel in Eiteren gebracht. (De fundamenten zijn nog/weer zichtbaar.)

O, ja, en het is IJsselstéin, de klemtoon op de derde lettergreep.