Afgelopen week zag ik op TV onze nationale mopperkont Maarten van Rossem rondgeleid worden door Paleis Lofen. Geïntrigeerd bleef ik kijken. Waar was dat paleis? In Utrecht, zo bleek. Utrecht? Nou, ja, ónder Utrecht. Maar ik heb duidelijk iets gemist.

Nou, ik wist wat ik op mijn vrije dag zou gaan doen. Onder de grond op zoek naar het rijke verleden van de stad Utrecht.

Vanaf 2 juni dit jaar is via DOMunder in Utrecht ook paleis Lofen te bezoeken, in het kader van 900 jaar stad. Op die dag in 1122 ondertekende keizer Hendrik V van het Heilige Roomse Rijk de stukken waarmee Utrecht zich stad mocht noemen incl. het recht om géén tol te hoeven betalen voor de pas gegraven Vaartsche Rijn.

Om 14.15 uur begint de 2 uur durende rondleiding door 2000 jaar Utrecht. Eerst de Domkerk. Wij noemen dat nu de Dom, alsof dit de naam is van de kerk, maar het is de afkorting van Domus Dei ofwel huis van God. De officiële naam was ooit Sint Maartenskathedraal. De kerk was nl. de zetel of kathedra van de bisschop van Utrecht. De huidige kathedraal is de Sint Catharijne. De Dom is nl. sinds 1580 protestants.

De kerk heeft zeker 3 of zelfs 4 voorgangers gehad. Het stenen kerkje gesticht door Willibrord in 695, maar mogelijk stond er daarvoor al een houten zaalkerkje. De Noormannen wisten er wel raad mee en helaas is er niets meer van terug te vinden, nog niet in elk geval.

Daarna de 10e eeuwse Dom van Balderik, de toenmalige bisschop van Utrecht, maar die was geen lang leven beschoren. In 1017 brandde de kerk af. De Dom van Adelbold volgde en die brandde in 1253 af, na zeker 2 eerdere stadsbranden te hebben overleefd.

De huidige kerk werd ook niet gespaard. In 1674 werd het schip van de kerk door een zware valwind compleet geruïneerd. 150 jaar bleef het puin liggen. Dan kon omdat de grond eigendom van de kerk was. En er was geen geld… Na het Rampjaar 1672 waren brandschatting en losgeld betaald aan de Fransen. Het geld was op.

Op het Domplein, vroeger het schip van de Dom, duiken we 2000 jaar terug. Zo’n 5 meter onder de grond dragen de enorme fundamenten van de pijlers van het vroegere schip nu de betonnen pleinvloer. Daartussen wanden waarin je de opstand van de Bataven terugziet in een aslaag. De brand van het Castellum Traiectum, in 69/70, kun je hier gewoon terug zien. De lagen daarboven zijn de fundamenten van de opeenvolgende kerken. En elke zoveel meter de onderkant van de massieve kerkpilaren.

Her en der liggen archeologische vondsten en natuurlijk de restanten van het schip, artistiek gerangschikt. Heel bijzonder zijn de Romeinse daktegels. Stempels geven aan waar ze gemaakt zijn. En het grappigst zijn de tegels waarop een hond en een kat pootafdrukken hebben achtergelaten, tijdens het uitharden. En de soldaat die met zijn bespijkerde schoen over een drogende tegel moet zijn gelopen, enigszins wankel wellicht, omdat er twee afdrukken over elkaar staan. Misschien teveel wijn…?

Onder de houten plankier waarover we lopen liggen de twee belangrijkste wegen van het Castellum: de Via Preatoria en de Via Principale. We zitten de Romeinen letterlijk op de hielen.

We komen weer boven in de 21e eeuw en lopen naar de Visbrug en dalen daarbij duidelijk. Tegenover de Visbrug is de ingang van Paleis Lofen. Het zegel van de stad Utrecht is vereeuwigd in de ingang van de steeg.

We dalen nog verder af en komen bij de nog resterende delen van het Paleis. Dit Paleis was van de keizer van het Heilige Roomse Rijk. Aan de andere kant van de Dom stond het bisschoppelijk Paleis. Ieder had een eigen overdekte zuilengang naar de kerk.

De keizer was gewoon zijn enorme Rijk door te trekken met gezin en gevolg én een compleet interieur. Overal stonden paleizen, ook wel paltsen genoemd. Dit waren geen verdedigbare kastelen, maar koninklijke verblijven voor de keizer op reis.

Terzijde: Paleis (en Palts trouwens ook) komt van de heuvel Palatijn in Rome, waar vroeger de Regia of het paleis van keizer Augustus stond.

Hendrik V kwam in 1122 in Utrecht aan en kwam in een wespennest terecht. Bisschop Godebald wilde de Rijn bij Wijk bij Duurstede laten afdammen. De lage veengronden ten noorden zouden dan kunnen worden ontgonnen. Meer landbouwgrond dus meer inkomsten voor de bisschop. Er werd een kanaal gegraven van de Lek bij de Vreeswijk naar Utrecht, de huidige Vaartsche Rijn. Maar daar zou wel tol betaald moeten worden. Dit had een opstand in Utrecht tot gevolg. Hendrik V kon een soort burgeroorlog voorkomen door Utrecht stadsrechten te verlenen én tolvrijdom ten koste van de bisschop.

We dalen nog verder af en staan op de muur van het Romeinse Castellum. Gewoon in een 21e eeuwse bar, sta ik op een Romeinse muur. Hoe dichtbij kun je komen…?

Paleis Lofen is niet meer, slechts een klein stukje onder de grond. De stadsbrand van 1253 werd het fataal. Ook de andere gebouwen binnen de omarming van het oude Castellum raakten zwaar beschadigd.

De bouw van de Gotische Dom werd daarna in de 13e eeuw aangevangen en het moest de grootste kerk van de Lage Landen worden. Dat lukte ook, tot 1674. De toren is nog steeds de hoogste van Nederland, 112,32 meter hoog. Wij beklimmen de eerste 25 ervan.

Leuk weetje: op het altaarstuk uit 1432 van de gebroeders Van Eijk in Gent, Het Lam Gods, staat de Domtoren afgebeeld.