De dag begint somber met regenbuien. Niets verraadt de prachtige herfstdag die in het verschiet ligt.

Het druppelt nog als ik naar het station loop. Ik ga verder met het Westerborkpad, dat ik eind mei voor het laatst liep.

In Putten pak ik de route weer op. De regen is weggetrokken en de lucht is prachtig blauw met grote witte wolkenpartijen. De bladeren zijn goud, rood en bruin verkleurd.

Ik denk daarbij terug aan mijn bezoek in 2007 aan het Joods Museum in Berlijn waar ik de installatie Fallen Leaves heb gezien: 10.000 stalen rondjes waarin gezichtjes zijn gestanst, die op de grond zijn gelegd. Ieder gezichtje lijkt te schreeuwen. Je kunt over die gezichtjes lopen… Ik heb dat niet gedaan; bij het idee alleen al draait mijn maag zich om.

Kasteel Vanenburg praalt in de zon en niets doet vermoeden dat hier ooit een werkkamp stond van waaruit Joodse gevangenen werkten aan het IJsselmeer.

Het monument Sarah is indrukwekkend en simpel tegelijk. Sarah, de vrouw van Abram, die vanwege haar leeftijd als dor werd aangeduid, en toch een kind kreeg. Een stalen, dor aandoende boom draagt 2 groene bladeren.

Boerderij Voorzorg volgt, zeer ironisch als ik tijdens de wandeling de verhalen beluister van het Luisterpad. Sommigen namen voorzorgen, maar kwamen om; anderen overleefden, dankzij voorzorgen. Weer anderen gingen hun lot tegemoet zonder een idee wat hen te wachten stond.

Hoe kun je voorzorgen nemen tegen iets wat zo ongelooflijk is als de systematische en industriële vernietiging van mensen… Zelfs nu zijn er mensen die het ontkennen, alle bewijs ten spijt.

De Joodse begraafplaats is een oase van rust in het drukke Harderwijk. Het treurboompje midden op de begraafplaats is een veelzeggend symbool voor deze tocht.